Ransu

Barbagreindirnar

By Ransu on March 28, 2011 6:30 PM | No Comments

Þegar fjölgreindakenning Howard Gardners kom til skjalanna árið 1983 vafðist fyrir mörgum að tala um margar greindir og ólík greindarsvið vegna viðtekinna viðhorfa um að greind skuli eingöngu miða við rökvísi. Þessi viðhorf um að miða hæfni manna við eina greind voru svo rótgróin að í íslenskri tungu er ekki einu sinni gert ráð fyrir því að setja greind í fleirtölu, og að tala um „greindir" er röng málfræði þótt það kunni að vera réttara viðhorf. Sakir þessa rótgrónu viðhorfa fékk Gardner, sem er sálfræðingur, fremur báglegar viðtökur frá kollegum sínum og öðrum fræðimönnum sem létu greind manna skipta sig máli. Aftur á móti tóku kennarar honum fagnandi vegna þess að í þeirra starfsgrein var „kommon sens" að ekki væri hægt að meta greind allra út frá einum mælikvarða. Þeir höfðu kynnst ólíkum greindum í kennslustofunni.

Gardner skiptir greindum mann niður átta hluta og eru á misjöfnu stigi hjá hverjum og einum. Greindirnar eru; málgrein, rök- og stærðfræðigreind, rýmisgreind, tónlistargreind, líkams- og hreyfigreind, félags- og samskiptagreind, sjálfsþekkingargreind og umhverfisgreind.

Fjölgreindakenning Gardners er viðurkennd í dag þótt hún sé vissulega umdeild og stefna sumra skóla er jafnvel mótuð út frá henni.

Heilum áratug áður en Gardner kynnti fjölgreindirnar birtu Anette Tison og Talus Taylor fyrstu bækurnar um Barbapapa og urðu þær vinsælar um heim allan. Ein þessara bóka heitir Skólinn hans Barbapapa og segir frá því þegar Barpapapa stofnar skóla til að koma til móts við ólíkar þarfir barna. Barbapapa taldi nefnilega eina aðferð ekki duga í kennslu. „Öll börn eru ólík", segir Barbapapa við skólayfirvöld. „Sum hafa gaman af fuglum, önnur tónlist eða að mála myndir. Og þeim sem hafa gaman af bílum finnst skemmtilegt að læra hvernig þeir virka".[1] Út frá þessari einföldu hugmyndafræði setti hann á stofn skóla og Barbafjölskyldan sá um kennsluna sem gekk líka þetta svakalega vel, enda býr hver einasti fjölskyldumeðlimur yfir fagvitund sem snertir fjölgreindirnar.

• Barbapapa og Barbamama hafa félags- og samskiptagreind, sem er hæfileikinn til að eiga góð samskipti við aðra. fá aðra til að líða vel, lesa í aðra og hafa samkennd með tilfinningum annarra.

• Barbavís hefur málgreind, sem er hæfileikinn til að tjá sig, að geta skrifað vel eða talað vel.

• Barbakær hefur rýmisgreind, sem er hæfileikinn til sjón- og rúmskynjunar og vinna með liti, lögun og form.

• Barbaljóð hefur tónlistargreind, sem er hæfileikinn til að skapa og njóta tónlistar.

• Barbasnjall hefur rök- og stærðfræðigreind, sem er hæfileiki til að vinna með tölur, rökfræði og kerfi.

• Barbafín hefur sjálfsþekkingargreind, sem er hæfileikinn til friðsældar, markmiðssetningar og sjálfsskoðunar.

• Barbaþór hefur líkams- og hreyfigreind, sem við notum þegar við hreyfum okkur og iðkum íþróttir.

•Barbavænn hefur umhverfisgreind, sem er hæfileikinn til að greina og meta og vinna með hluti og dýr í náttúrunni.

Þessi líkindi á milli hæfni meðlima Barbafjölskyldunnar og greinda í fjölgreindakenningunni eru meira en lítið kynleg svo ætla mætti að Gardner hafi byggt rannsóknir sínar á bókum Tison og Talus. Ég hallast meira að segja að því að tala um Barbagreindir fremur en fjölgreindir þar sem bækurnar eiga talsvert forskot á Gardner. Ég býst hins vegar við að Tison og Talus hafi bara látið „kommon sens" duga þegar þau settu Barbagreindirnar niður á blað á meðan Gardner fór fræðilegu leiðina.

Einnig í www.smugan.is

[1] Annette Tison & Talus Taylor: Skólinn hans Barbapapa. Þuríður Baxter þýddi. Iðunn, 1977.

Eins og að skera úr sér hjartað og ætlast til þess að heilinn dæli sjálfur til sín blóði

By Ransu on March 14, 2011 12:43 PM | No Comments

„Listir hafa fylgt manninum frá örófi alda og eru einn af hornsteinum mannlegs samfélags. Með hjálp listarinnar hefur maðurinn tjáð tilgang og merkingu mannlegrar tilveru og mótað umhverfi sitt. Í listiðkun öðlast einstaklingurinn lífsfyllingu og finnur tilfinningum sínum og hugmyndum farveg. Skólinn er samfélag og þar leika listir sama hlutverk og í þjóðfélaginu í heild sinni".[1]

Með þessum orðum hefst inngangur að listgreinakafla aðalnámskrár grunnskóla á Íslandi. En í aðalnámskrá, sem er opinber leiðarvísir um hvað skuli kennt í skólum, er gengið út frá því að listnám fái staðfastan sess í skólum og er það rökstutt m.a. með því að telja til eftirfarandi atriði:

• Listnám stuðlar að alhliða þroska einstaklingsins.

• Listnám eflir sköpunargáfu þar sem listir reyna jafnt á ímyndunarafl og rökhyggju.

• Listnám veitir tækifæri til að þroska fjölbreyttan og persónulegan tjáningarmáta.

• Listnám eflir sjálfsmynd og sjálfsskilning sem er grundvöllur farsældar í lífi og starfi.

• Listnám eykur tilfinningaþroska, félagsþroska og meðvitund um fagurfræði.

• Listnám þjálfar hæfni til þátttöku í menningu samfélagsins.

• Listir eru einn helsti áhrifavaldur samfélagsins.

• Listir eru mikilvæg atvinnugrein.

• Listir eru kveikja hugmynda og nýsköpunar í efnahagslífi og samfélagi manna.

• Listir móta og endurspegla sjálfsmynd og gildismat samfélagsins.[2]

Í aðalnámskrá er i raun merkilega mikil áhersla lögð á listnám. Svo mikil að ef allir skólar færu eftir markmiðum sem námskráin setur í listkennslu og nemendur myndu ljúka grunnskóla með samskonar þekkingu á listum og lagt er til að nemendur öðlist þá þyrftum við ekki listaháskóla á Íslandi. Við getum því gefið okkur það að markmið aðalnámskrárinnar séu ekki fyllilega marktæk og að víðs vitandi sé skotið yfir markið, væntanlega til að hvetja til ríkari listkennslu í skólakerfinu en raun ber vitni. Það virðist samt ekki duga.

Í opinberum gögnum um hlutföll lista í skólakerfinu virðast listgreinarnar spila talsverða rullu. Hins vegar miðast slík gögn jafnan við allt það sem börnin búa til með höndunum, s.s. þegar þau teikna landakort í landafræði eða kubba borg í samfélagsfræði. Mér til stuðnings vísa ég í línurit frá Hagstofu Íslands sem ég rakst á í grein eftir Brynjar Ólafssonar aðjúnkt við Menntavísindasvið HÍ, í Netlu sem sýnir að í 1. bekk barnaskóla eru listir og handmenntir nálægt 40% af öllu náminu en þegar komið er í 10. bekk eru listir og handmenntir komnar niður í um 6%.[3] Þetta virðist mikill munur á milli aldursskeiða, en segir þó ekkert um stöðu eða hlutföll listgreinanna, heldur segir línuritið okkur að börn fá að „föndra" meira með námsefnið í raungreinatímum eftir því sem þau eru yngri.

Hugmyndin um að nýta listir í raungreinakennslu er reyndar góð og gild og gefur börnum jafnt sem fullorðnum nemendum möguleika á að nálgast námsefni sitt með skapandi hætti. Ráðamenn á sviði mennta hjá ríki, borg og bæjum eru gjarnir á að skreyta sig með slíkum hugmyndum. Enda gera margir mikilsmetnir fræðimenn um menntunarmál samtímans (Elliott W. Eisner, Howard Gardner, Ken Robinson o.fl.) ráð fyrir því að nýta listirnar sem kennsluaðferð, þó með ólíkum áherslum. Hætta er hins vegar á því, þegar mælikvarði á listnámi í skólum miðast við allt það sem er gert í höndunum, að skólayfirvöld skeri á listgreinarnar en ýti þess heldur undir listsköpun í raungreinum. Að börnin teikni fleiri landakort í landafræði og kubbi fleiri hús í samfélagsfræði.

Ég er reyndar mjög hlynntur því að listir séu notaðar sem kennsluaðferð í raungreinum, en til þess þarf kennara sem hafa grunn að baki til að nota listirnar, eða samstarf kennara sem geta teflt saman raungreinum og listum. Það er að mínu mati stefnan sem skólar þurfa að taka til að víkka út svið menntunar og miðað við helstu kenningar í kennslufræði samtímans liggur þessi stefna fyrir. Okkur ber hins vegar að gæta að niðurskurður skólanna bitni ekki á listgreinunum sjálfum og að hlutföllum lista í samræmi við aðalnámskrá sé ekki haldið á floti á fölskum forsendum þar sem listir eru notaðar sem kennsluaðferð raungreina. Því ef listir eru ekki kenndar sem námsgreinar tapast þekking og kunnátta sem á annað borð þarf til að nota listir sem kennsluaðferð raungreina. Það er í raun eins og að skera úr sér hjartað og ætlast til þess að heilinn dæli sjálfur til sín blóði.

http://www.smugan.is/pistlar/fastir-pennar/nr/5236

[1] Aðalnámskrá grunnskóla: /1999.

[2] Aðalnámskrá grunnskóla: 1999.

[3]Brynjar Ólafsson: „... að mennta þá í orðsins sanna skilningi". Netla- Veftímarit um uppeldi og menntun.

Goðsögnin sem deyr aldrei

By Ransu on February 9, 2011 3:45 PM | No Comments

James Dean er 80 ára. Lítið hefur borið á honum undanfarin ár, enda aldurinn að færast yfir, og heldur hann að mestu kyrru fyrir á heimili sínu viðGardavatn á Norður Ítalíu.Dean verður heiðraður sérstaklega á Óskarsverðlaununum sem fram fara 27. Febrúar næstkomandi, en hann á að baki glæsilegan kvikmyndaferil og er eini listamaðurinn sem hefur hlotið Óskarsverðlaun fyrir besta leik í aðalhlutverki, besta handrit og bestu leikstjórn í senn.

James Dean fæddist 8. febrúar í Marion Indiana árið 1931. Hann hneigðist ungur til leiklistar og árið 1951 fluttist hann til New York þar sem hann sótti nám í Actors Studio undir leiðsögn Lee Strasberg og Elia Kazan. Sá síðarnefndi leikstýrði honum í hans fyrstu kvikmynd, East of Eden, árið 1953 og hlaut hann sína fyrstu tilnefningu til Óskarsverðlauna fyrir leik sinn í myndinni. Í kjölfarið fylgdu myndirnar A Rebel Without a Cause og Giant og var hann nefndur til verðlaunanna fyrir þá síðari.

Árið 1955 lenti Dean í bílslysi og lá í dái í 3 vikur. Honum var ekki fyrirhugað líf, en kraftaverk gerast og hann náði sér síðan af meiðslum en lék þó ekki í kvikmynd fyrr en tveimur árum síðar þegar hann tók hlutverk írskættaða verkalýðsleiðtogans Rory O´Bannen í mynd John Hustons, Never in a Heartbeat, og hlaut sína þriðju tilnefningu til Óskarsverðlauna.

Árið 1959 tók Dean að sér aðalhlutverk í kvikmyndinni The Octopus Line undir leikstjórn Fred Zinnemann eftir frábæru handriti Grahams Greene. The Octopus Line er fyrsta svokallaða „twist" mynd í Hollywood þar sem áhorfandanum er haldið í þeirri trú að aðalleikarinn sé rakið illmenni en undir lokin kemur í ljós hann sé í raun góði gæinn. Túlkun Deans á angistarfulla leynilögreglumanninum Van Donen olli fjaðrafoki á sínum tíma og gestir gengu út af sýningum haldandi það að Dean væri að leika gyðingahatara í hópi leynilegs nasistaflokks í Bandaríkjunum. Ekki gat akademían þó horft framhjá mögnuðum leik Deans í þetta skiptið og hann hlaut loks styttu af Óskari frænda.

Árið 1962 var Dean nefndur til Óskarsverðlaunanna enn á ný. Í þetta sinn fyrir túlkun sína á bandaríska listmálaranum John Marin í myndinni Moods of the Sea. Um þetta leyti var Dean farinn að eiga við fíkniefnavandamál að stríða og á næstu 5 árum sótti hann 3 meðferðir vegna fíkniefnaneyslu. Á því tímabili reyndi hann fyrir sér í leikstjórastólnum við fremur dræmar undirtektir. Hann lenti sífellt upp á kant við framleiðendur og hluthafa og rak starfsfólk umhugsunarlaust.

James Dean lék hvorki né leikstýrði kvikmynd á árunum 1967 - 1972 og eyddi flestum stundum í Evrópu við skriftir og lagði m.a. drög að bók sinni Fix and Blow, sem hann síðar færði í kvikmynd. Á Ítalíu kynntist hann leikstjóranum Michelangelo Antonioni og lék undir stjórn hans í þremur myndum á árunum 1973 - 1977. Antonioni og Dean skrifuðu handritin að myndunum saman og náði samstarfið hápunkti með síðustu mynd þeirra Joker, sem fjallar um misbeitingu valds, kynferðislegt ofbeldi og þöggun sem hefur viðgengist innan trúarreglna eða trúarflokka. Sögusvið myndarinnar er trúarofstæki í miðríkjum Bandaríkjanna sem er fléttað inn í sögu kaþólismans á Ítalíu. Joker var í þriðja sæti á síðasta lista alþjóðlegra samtaka kvikmyndagagnrýnenda yfir bestu myndir sem gerðar hafa verið og flestum gagnrýnendum kemur á sama um að túlkun Deans á siðspillta og veruleikafirrta predikaranum Stan Joker sé eitthvað það magnaðasta sem sést hefur á hvíta tjaldinu. Myndin þótti hins vegar full ögrandi þegar hún var frumsýnd í Bandaríkjunum og Ítalíu, enda tók hún á málefnum sem ekki voru komin upp á yfirborðið og eru jafnvel enn tabú í menningu okkar. Dean var engu að síður tilnefndur til Óskarsverðlauna í sjötta sinn en hlaut ekki verðlaunin.

Eftir samstarfið með Antonioni settist Dean aftur í leikstjórastólinn og stýrði gerð myndarinnar Flesh for thoughts við góðar undirtektir. Hann hlaut svo fyrstu tilnefningu sína fyrir leikstjórn og handrit árið 1981, fyrir myndina Hollywood suicide. En hún segir frá hnignun leikarans Montgomery Clift og þykir rista ansi djúpt, enda hefur Dean margoft sagt að saga Clifts hefði vel getað orðið saga hans sjálfs. Dean hlaut Óskarsverðlaun fyrir besta handrit það árið.

James Dean þykir nú jafnvígur sem leikstjóri, leikari og handritahöfundur. Á meðal afreka hans má nefna Fix and Blow (1983), Dust if you must (1987), Rider (1990), The Actionist (1992) og framúrstefnulega útgáfu á leikritinu Inherit the wind (1995) þar sem samleikur Deans og Paul Newmans er engum líkur. Meistaraverk Deans er þó án efa kvikmyndin Wherever, have a nice day frá árinu 1997. Dean skrifaði upphaflega handritið sem sjónvarpsmyndaröð fyrir HBO með Dennis Hopper í aðalhlutverki, en fyrirtækið guggnaði þegar handritið kom í hús. Þráðurinn þótti ekki henta sjónvarpi. Fine Line Features tók þá við samningnum með því skilyrði að hann mundi sjálfur leika aðalhlutverkið. Wherever, have a nice day segir frá Russell Mackintosh eða Ol´Mack sem snýr til síns heima eftir að hafa setið í steininum 34 ár fyrir rán og morð og reynir að fóta sig á ný í samfélaginu. Dean hlaut hvorki meira né minna en 3 óskarsverðlaun fyrir myndina, sem besti leikari, besti leikstjóri og besti handritahöfundur. Enginn hefur leikið það eftir.

Dean leikstýrði Dennis Hopper í Óskarsverðlaunahlutverki hans í myndinni Swing it in gestural style árið 2001 og sama ár fékk hann Óskarsverðlaun fyrir besta aukahlutverk í mynd Paul Schraders, Forgotten promises. Það voru sjöttu Óskarsverðlaun Deans en ekki þau síðustu því listamaðurinn mun taka við heiðursverðlaunum á næstu Óskarsverðlaunahátíð fyrir framlag sitt til kvikmyndagerðar.

Við óskum því James Dean hjartanlega til hamingju með daginn og þökkum honum allt það sem hann hefur gefið kvikmyndalistinni og um leið hugsum hversu mikils kvikmyndalistin hefði farið á mis ef hann hefði látist í áðurnefndu bílslysi.

Róið á röng mið

By Ransu on January 24, 2011 4:28 PM | No Comments

Þann 25. nóvember síðastliðinn lagði Árni Johnsen, þingmaður Sjálfstæðisflokksins í Suðurkjördæmi, fram þingsályktunartillögu, undirritaða af honum sjálfum, Ásbirni Óttarssyni, Arndísi Soffíu Sigurðardóttur, Björgvini G. Sigurðssyni, Gunnari Braga Sveinssyni, Jóni Gunnarssyni, Ragnheiði E. Árnadóttur, Sigmundi Erni Rúnarssyni, Sigurði Inga Jóhannssyni, Tryggva Þór Herbertssyni, Unni Brá Konráðsdóttur og Vigdísi Hauksdóttur, um að fela mennta- og menningarmálaráðherra að koma upp íslenskri handverksdeild í Listaháskóla Íslands.

Það er virðingarvert hjá þingmönnunum að vilja efla handverkskennslu á Íslandi og er ég sammála því sem segir í greinagerð með tillögunni að: „það [hafi] skort á að þessum verkmenntaþætti sé sinnt í íslenska skólakerfinu en hann er ýmist sjálfsprottinn eða líður fram mann fram af manni í hefðum, reynslu og verksviti".[1] Hins vegar er tillaga um handverksdeild í Listaháskóla Íslands vita vonlaus frá upphafi því Listaháskóli Íslands er ekki stofnun til að sjá um kennslu á: „prjónlesi, útskurði, rennismíði, járnsmíði [eða] mótun í leður og bein" .[2]

Listhugtakið hefur verið notað til að aðgreina skapandi greinar frá verkgreinum allt frá dögum endurreisnarinnar. Á miðöldum, eða fyrir daga endurreisnarinnar, var myndlist álitin eingöngu tæknilegs eðlis og greinar á borð við veflist, málaralist og höggmyndalist voru í flokki með skósmíðum, fjölleikum, eldamennsku, og veiðum, svo eitthvað sé nefnt.[3] Þetta voru greinar sem talið var unnt að kenna hverjum sem er. Ímyndunarafl, frumleiki eða listrænt sjálfræði var ekki með í myndinni. Eftir að listinni var gefinn fagurfræðilegur mælikvarði og fagurlistirnar fimm (málaralist, höggmyndalist, byggingalist, skáldskaparlist og tónlist) urðu til, héldu handverk og listir hvor sína leið.

Listaháskóli Íslands styðst við fagurlistirnar þegar kemur að sundurgreiningu deilda. Byggingarlistin fellur undir hönnunarsvið skólans en tónlist og myndlist eru sjálfstæðar deildir og þeirri síðarnefndu er þó ekki skipt niður í samræmi við fagurlistirnar líkt og gert var í Myndlista og handíðaskólanum á sínum tíma. Ef eitthvað þá er frekar hvatt til þverfaglegrar listsköpunar sem brýtur upp listkerfi fagurlistanna og fjarlægist handverkið enn meira en nokkru sinni áður, enda er fagurfræði ekki lengur einráður mælikvarði á listgildið. Hugmyndagildið vegur nú þyngra, ef við á annað borð setjum fegurðargildi og hugmyndagildi á vogaskálarnar.

Listaháskóli Íslands kennir ekki handverk. Tillagan um að koma upp íslenskri handverksdeild í skólann mun því ekki fá meðbyr hjá háskólasamfélaginu þegar hún verður send þangað til umsagnar, þ.e. ef hún kemst svo langt. Þetta er vanhugsuð tillaga og víst er að þingmennirnir hafa ekki ráðfært sig við forsvarsmenn listaháskólans, hvorki rektor né deildarstjóra myndlistardeildar eða hönnunarsviðs. Listaháskóli Íslands er sjálfseignarstofnun sem starfar á framlagi ríkisins. Það er samt ekki í verkahring alþingis eða mennta- og menningarmálaráðherra að kveða á um stefnu skólans í listkennslu. Hvað þá að stofna þar deildir. Að því leyti eru vinnubrögð Árna og félaga vægast sagt einkennileg.

Ég vil samt ekki draga úr mikilvægi þess að efla kennslu í handverki. Þvert á móti vona ég að þingmennirnir haldi því markmiði til streitu. Þeir þurfa bara að róa á önnur mið en Listaháskóla Íslands. Sennilega væri Tækniskólinn, sem stendur í ströngu við að mennta landann í ýmsum iðn- og verkgreinum, best til þess fallinn að halda utan um handverksdeild og kenna tæknina við útskurð, járnsmíði og mótun í leður og bein. Enn betra væri þó ef þingmennirnir tækju forystu í að stofna nýjan skóla, Handverkskóla Íslands. Þá fyrst gætu listir og handverk fengið að vaxa á Íslandi í friði frá hvoru öðru.

Jón B. K. Ransu

Heimildir

[1] Árni Johnsen: Tillaga til þingsályktunar. http://www.althingi.is/altext/139/s/0328.html / 25/11/2010/sótt 09/01/2011.

[2] Sama síða

[3] Shiner, Larry: The Invention of Art - A Cultural History. University Chicago Press, 2001.

Að ramma inn tómt

By Ransu on October 24, 2010 2:00 PM | 1 Comment

Þann 21. ágúst árið 1911 gekk maður að nafni Vincenzo Peruggia inn í Louvre safnið í París skömmu fyrir lokun þess, stakk mynd Leonardos da Vincis af Mónu Lísu undir frakkann sinn og gekk með hana út. Þjófnaðurinn varð starfsmönnum safnsins ekki ljós fyrr en degi síðar þegar franski listmálarinn Louis Béroud forvitnaðist um það hvers vegna verkið væri ekki á sínum stað. Lögreglan var strax kölluð til en þjófurinn var þá löngu horfinn af franskri jörð.

Næstu daga eftir að lýst hafði verið eftir verkinu gerðist dálítið furðulegt. Aðsóknin í Louvre jókst til muna og á vikunum sem liðu heimsóttu þúsundir manna safnið til þess eins að sjá tóman vegginn þar sem málverkið hafði áður hangið. Fjarvera myndarinnar reyndist vekja meiri áhuga en myndin sjálf.

Tóm list er jafnan sett í samhengi við list sem vill hverfa frá ímyndinni þröngva sér sjálfri í „ekkert". Hins vegar hylur ímynd alltaf tóm og við höfum djúpstæða þörf fyrir að vilja sjá það sem er okkur hulið. Einhvern veginn þannig útskýrir allavega breski sálfræðingurinn Darian Leader ástæðuna fyrir aukinni aðsókn á Louvre eftir hvarf Monu Lisu. Og samkvæmt Leader þá kann listin að þjóna þeim þörfum okkar.

Hugmyndir Leaders um list og tóm eiga ýmislegt sammerkt með kenningum eldri kollega hans Jacques Lacan. Þeirra sýn á tómið er sálfræðilegs eðlis og beinist að tóminu sem er til þess að; „holdgera það sem við erum aðskilin frá, það sem við höfum glatað á leið okkar gegnum bernskuna", sem verður þannig; „rými fyrir þarfir okkar".

Bandaríski gagnrýnandinn Lucy R. Lippard hefur aðra sýn á tómið í listum og segir:

Reynslan af því að horfa á og skynja „tóman" eða „litlausan" flöt fer fram gegnum leiða. Áhorfandanum kann að þykja verkið dauft; en óvænt brýst hann svo út um hina hlið leiðans og inn á svið sem kalla má íhugun eða einfaldlega „estetíska" ánægju, og verkið fer að verða áhugavert.

Þessi sýn Lippards segir okkur að í gegnum íhugun (eða hugleiðslu) og „estetík" umbreytist leiði í eitthvað áhugavert. Það þýðir ekki að mynd tómsins breytist því það hefur enga eiginlega mynd, heldur er það áhorf okkar sem aðlagast og samsamar sig því sem er tómt. Eins og ég skil Lippard þá tæmumst við með því að horfa á tómt. Það eru þá andlegar þarfir okkar sem draga okkur að tómu á meðan Lacan og Leader eru að tala um sálrænar þarfir og að við vörpum ímyndum okkar í eða á tómt.

Tómt er fyrir hið sjónræna það sama og þögn er fyrir hið hljóðræna. John Cage er tónskáld sem hvað frægastur er fyrir að leggja áherslu á þagnir og gekk hann hvað lengst í þeim efnum í verkinu 4,33. Verkið byggist í megin dráttum á því að flytjandinn situr fyrir framan flygil í 4 mínútur og 33 sekúndur. Hlustandinn hefur um þrennt að velja. Að láta sér leiðast, gefa sig þögninni á vald eða hlusta á hljóðin sem kunna að heyrast í umhverfinu.

Cage var innblásinn af málverkum vinar síns Robert Rauschenbergs þegar hann samdi 4,33, en Rauschenberg hafði verið að mála tómar hvítar myndir. Árið 1953, ári eftir að Cage frumflutti 4,33, fór Rauschenberg að kanna aðrar leiðir að tómum fleti og strokaði út teikningu eftir Willem de Kooning. Hann sýndi afraksturinn undir titlinum Útstrokuð de Kooning teikning. Segja má að Robert Rauschenberg hafi þar með farið í hlutverk Vincenzo Peruggia og rænt áhorfandann myndinni, því svipað gerðist með teikningu de Koonings og hafði áður gerst með málverk da Vincis. Fjarvera myndarinnar vakti svo mikinn áhuga að Útstrokuð de Kooning teikning stendur eftir sem frægasta teikning Willem de Koonings.

Þögn á milli tóna í tónverki er ekki síður mikilvæg og tónarnir sjálfir. Án þagna myndu tónarnir renna saman í einn graut. Þegar Vladimir Ashkenazy spilar Tunglskinssónötu Beethovens gefur hann þögninni á vissum köflum örlítið lengri tíma en oftast er gert áður en hann slær nótuna. Þannig álítur hann að Beethoven hafi viljað að verkið væri spilað og það gerbreytir laginu. Hlutverk þagnarinnar verður eitthvað svo greinileg þegar maður hefur samanburðinn og manni verður ljóst hvernig þagnirnar ramma inn tónana eða, ef við viljum fremur horfa á málið frá öðru sjónarhorni, hvernig tónarnir ramma inn þagnirnar.

Í málverki hefur ramminn þá stöðu að vera hvorki hluti af myndinni né heldur aðskilinn frá henni. Þessi staða rammans varð til þess að franski heimspekingurinn Jacques Derrida fór að horfa út fyrir myndina og á rammann þegar hann velti fyrir sér gildi málverksins. Hann komst að þeirri niðurstöðu að við skilgreinum ekki málverk út frá myndinni heldur út frá rammanum sem afmarkar málverkið. Derrida var auðvitað að vísa til huglægs ramma sem samanstendur af t.d. nafni listamannsins sem málar málverkið, safninu eða galleríinu sem sýnir málverkið, verðgildi málverksins, sögu málverksins, umræðu og skrifum um málverkið og þar fram eftir götunum.

Þegar Vincenzo Peruggia gekk út um dyr Louvre safnsins tók hann eingöngu með sér myndina. Hann skildi eftir allt það sem skilgreinir málverkið. Þess vegna flykktist fólk í safnið, til þess að sjá það ramma inn tómt.

Jón B. K. Ransu

Texti í sýningarskrá Tómt, Jón B. K. Ransu, Listasafn Reykjanesbæjar, 2010.

___________________________

Heimildir

Derrida, Jacques: The Truth in Painting. G. Bennington og I. McLeod þýddu. University of Chicago Press, 1987.

Leader, Darian: Stealing the Mona lisa: What art stops us from seeing. Faber and Faber Limited, 2002.

Lippard, Lucy R.: „Changes: Essays in art criticism. E.P. Dutton & Co.,1971.

Andrea Maack og fegurð í samtímalist

By Ransu on July 14, 2010 11:52 AM | No Comments

Í bók sinni um fegurð fjallar breski heimspekingurinn Roger Scruton um hversdagslega fegurð sem birtist t.d. í því hvernig lagt er á borð fyrir rómantískan kvöldverð eða vel slegnum og snyrtum garði. Scruton telur að hversdagslegri fegurð sé best gerð skil gegnum tísku og segir:

Tíska er leiðavísir fyrir fagurfræðilegt val sem veitir einhverskonar tryggingu fyrir því að aðrir munu samþykkja það. Og hún gefur fólki leyfi til að leika sér með útlit, að senda skilaboð út í samfélag ókunnugra sem þeir geta borið kennsl á, og vera í útlitslegu samræmi í heimi þar sem útlit skiptir máli.[1]

Fegurð viðkemur allri hönnun hvort sem hún snýr að vörum, nytjahlutum eða framsetningu listarverka. Myndlistarmenn sem stíga inn á svið tískuheimsins höfða beint til ímyndar listneytandans, oft með „list til að klæðast" sem þeir framleiða undir eigin vörumerki. Dæmi um það eru Jón Sæmundur sem framleiðir undir vörumerkinu Dead og Hrafnhildur Arnardóttir sem framleiðir undir merkinu Shoplifter.

List Andreu Maack er af þessu meiði og ræðst hún beint í hjarta hátískunnar. Andrea framleiðir fatalínur og notar nafn sitt sem vörumerki eins og hver annar hátísku hönnuður sem er sitt eigið fyrirtæki. Hún framsetur list sína sem tískuvörulínu og miðar jafnvel framleiðsluna við árstíðir, eins og tíðkast í tískuheimi og tekur þannig íróníska afstöðu til myndlistariðnaðarins, en árstíðir eru einnig hluti af sýningaráætlunum gallería sem líkt og tískuvöruverslanir skipta út árstíðalínum fyrir sumar, vetur, vor og haust og eiga sína árstíðabundnu háannatíma og deyfðartíma.

Andrea hefur framleitt þrjár tegundir af árstíðabundnum ilmvötnum í samvinnu við Franska ilmvatnafyrirtækið apf aromes & parfumes og eru þau nú öll til sýnis í Spark design space við Klapparstíg (gamla i8 sýningarrýmið) undir yfirheitinu Eau de Parfum. Sýningin er, eins og aðrar sýningar hennar, sett fram eins og kynning á ilmvötnunum.

Andrea glímir við fegurð í samtímanum og tískuheimurinn er myndmálið sem hún notar til að miðla henni og um leið tryggja að aðrir samþykki hana. Andra sýnir okkur hvaða hlutverki fegurð gegnir í samtímalist og hvernig hún er notuð sem umbúðir til að klæða listina.

[1] Scruton, Roger, Beauty, Oxford University Press, New York, BNA, 2009, bls. 93.

Forsíða símaskrárinnar frá 2000 - 2010

By Ransu on May 27, 2010 3:45 PM | No Comments

Forsíða símaskrárinnar á sína sögu en hún hefur tekið miklum og örum breytingum á þessari öld.

Árið 2000 hafði skapast sú hefð að skreyta forsíðu símaskrárinnar með mynd af sígildu listaverki eftir meistara íslenska módernismans er sýndi einhverja náttúruperlu eða náttúruímynd. Árið 2000 prýddi hins vegar eldheit Reykjavíkurmynd Ásgríms Jónssonar forsíðu skrárinnar.

Árið 2002 þóttu það tíðindi þegar verk eftir Kristínu Jónsdóttur frá Munkaþverá urðu andlit símaskrárinnar sakir þess að listaverkin voru eftir konu, en karlarnir höfðu einokað símaskrána fram til þessa.

Ári síðar voru það svo Vestmannaeyjamyndir Júlíönu Sveinsdóttur sem römmuðu inn nöfn allra landsmanna sem áttu síma.

Árið 2004 gerðist svo undraverður hlutur, eitthvað sem mönnum hafði ekki órað fyrir í upphafi aldarinnar. Listaverk eftir lifandi listamann, samtímalistamann, voru prentuð á baksíðu og forsíðu skrárinnar. Sá útvaldi var Hrafnkell Sigurðsson og myndirnar voru af tjöldum sem standa í líki fjalla í snævi þakinni náttúru.

Myndir Hrafnkels þótti sigur fyrir íslenska samtímalist eins og hún lagði sig. Ég man vel eftir því að aðrir listamenn tóku í höndina á honum (ég líka) og óskuðu honum til hamingju með heiðurinn að vera með listaverk sitt á símaskránni. Hann var jú fulltrúi okkar allra gegn íhaldsseminni og í langan tíma á eftir var Hrafnkell umtalaður sem „listamaðurinn utan á símaskránni". Mig minnir meira að segja að Gallerí i8 hafi haldið sérstakt teiti til heiðurs Hrafnkeli og nýju símaskránni.

En upphafningin stóð stutt yfir og ári síðar var forsíðunni hent inn í Listaháskóla Íslands þar sem nemendur máttu spreyta sig á henni næstu 2 árin og sá/sú sem þótti eiga bestu forsíðuna fékk einhverja nokkra þúsundkalla fyrir.

Árið 2008 og 2009 kom það í hlut hins snjalla teiknimyndahöfundar Hugleiks Dagssonar að gera símaskrána skemmtilega. Á einni forsíðunni teiknaði hann Jólaköttinn en á hina villtar kýr. Þetta voru einstaklega óaðlaðandi forsíður en að sama skapi einu símaskrárnar sem ég hef flett í gegn, mér til gamans.

Í dag kom út símaskráin 2010. Fyrir forsíðu hennar var efnt til almennrar samkeppni. Niðurstaðan úr 1530 innsendum tillögum var að hafa krakkalegt Crayola krot sem segir „mundu mig, ég man þig".

Og allt í einu sakna ég íhaldsseminnar framan á símaskránni.

Siðferði listamannsins

By Ransu on February 26, 2010 1:35 PM | 3 Comments

Þær voru áhugaverðar vangaveltur Hólmfríðar Gísladóttur um siðferði afþreyingarneytandans í Morgunblaðinu 25.02.10. Þar deilir hún viðhorfum sínum til ýmissa frægra manna sem hafa brjótið af sér. Hún talaði um Roman Polanski sem á yfir sér dóm fyrir nauðgun og segir „Polanski hefur ekki enn axlað ábyrgð á því sem hann gerði og ég hreinlega fæ mig ekki til að horfa á myndir hans."

Ég hef lesið brot úr dómskjölum Polanskis, en blaðamaður birti þau í pistli fyrir nokkru. Glæpur Polanskis er óafsakanlegur og ekki efi í mínum huga að hann eigi, og hafi fyrir löngu átt, að taka út refsingu fyrir afbrot sitt þótt hann geri góðar kvikmyndir (svona yfirleitt). Það er ekki málið. Ástæðan fyrir því að ég henti saman hugleiðingum út frá grein Hólmfríðar er hins vegar setning hennar; „[...] og ég fæ mig ekki til að horfa á myndirnar hans".

Slítum við ekki listina frá afbrotum listamannsins? Ræðst það kannski af eðli afbrota hans eða hvort hann axli ábyrgð?

Á laugardaginn var í Róm opnaði sýning á 24 málverkum eftir Caravaggio í tilefni þess að 400 ár eru liðin frá andláti hans. Um 50.000 manns höfðu pantað sér miða á sýninguna áður en hún opnaði. Ef það er eitthvað sem mig langar að sjá í listinni þetta árið þá er það þessi sýning. Ég hreinlega kikna undan Caravaggio. Fegurðin í verkum hans er næsta óbærileg. Caravaggio var hins vegar þekktur á sínum tíma fyrir að vera agressífur drykkjuhrútur og það sem verra var þá drap hann mann í reiðikasti og þurfti að flýja Rómarborg yfir til Möltu. Þar lenti hann einnig í átökum sökum skapofsa, þannig að við getum sagt að hann hafi ekki axlað ábyrgð.

caravaggio david.jpg Caravaggio var morðingi en líka meistari birtuskilanna (chiaroscuro) og gerði einhver fallegustu málverk sem til eru og mörg hver sýna mjög ofbeldisfullar ímyndir.

Fegurð var lengi vel sett í samhengi við siðferði, löngu áður en við fórum að nota hana til að meta listgildi hluta. Stóuspekingar flokkuðu t.d. fegurð innan siðfræðinnar en ekki listar, s.br. hið sanna, góða og fagra.

Hins vegar verður siðfræði seint teflt fram sem mælikvarða á listgildi og svo ég endurtaki orð Símonar Jóh. Ágústssonar í hinni ágætu bók List og fegurð; -„Það er ekki markmið listarinnar að gera okkur að betri mönnum." List kann að fá okkur til að horfa á hluti með öðrum augum, en breytir ekki endilega siðferðiskennd okkar. Menn sem mála fallegar myndir eða búa til góðar kvikmyndir (svona yfirleitt) geta samt verið „skíthælar", ef svo má að orði kveða.

Myndirnar sem fylgja eru: (uppi) Roman Polanski, (miðja) Judith hálsheggur Holofernes eftir Caravaggio, 1599 og (niðri) Davíð með höfuð Golíats eftir Caravaggio, 1610.

Saga abstraktlistar er ekki saga abstraktlistar

By Ransu on February 21, 2010 9:30 PM | 6 Comments

Það er almennt talið og oft sagt í listasögubókum, að Vassilíj Kandinskíj eigi heiðurinn að fyrsta abstrakt málverkinu árið 1911 (sjá mynd tv. Komposisjón IV, 1911). Svo má vel vera út frá einhverjum gefnum forsendum um eðli abstraktlistar.

Mig langar hins vegar að segja hér frá annarri sögu abstraktlistar með öðrum frumkvöðlum en Kandinskíj.

Önnur saga abstraktlistar

Georgiana Houghton fæddist á Las Palmas, Kanarí árið 1814. Hún var af bresku foreldri og fluttist aftur til Bretlands sem barn þar sem hún nam síðan listir.

Árið 1851 lést yngri systir hennar og upp frá því hætti hún allri hefðbundinni myndlistariðkun og sökkti sér í spíritisma. Hún hóf að sækja miðilsfundi og 10 árum síðar tók hún aftur að eiga við listina en á allt öðrum forsendum. Hún vildi nýta listræna hæfileika sína til að rannsaka og komast í tengsl við handanheima.

Houghton notaði teikningu til að koma sér í trans og hefur aðferðin verið kölluð automatismi (surrealistar, s.s. André Masson og André Breton, tóku þessa aðferð aftur upp af öðrum ástæðum snemma á 20. öldinni). Myndirnar eru í eðli sínu abstrakt þótt í einhverjum þeirra megi greina andlitsform (sjá mynd tv. frá c.a. 1862), þá eru aðrar án nokkurrar hlutlægrar skýrskotunar.

Houghton hélt reglulega sýningar á verkum sínum heima hjá sér, en árið 1871 sýndi hún á annað hundrað vatnslitamyndir í The New British gallery.

Um svipað leyti og Georgiana Houghton gerði abstraktverk sín var franski rithöfundurinn Victor Hugo í samskonar þönkum. Hugo sótti miðilsfundi og settist gjarnan að teikningu að loknum fundi því hann taldi sig þá best tengdan yfir í handanheim. Hugo teiknaði abstrakt myndir (sjá mynd t.h. Blekteikning, dagsetning ókunn) og sumar þeirra heyra undir automatisma.

Vincent Van Gogh segir frá teikningum Hugos í bréfi til bróður síns árið 1880 og hrýfst nokkuð af þeim, en er þá aðallega að tala um myndir hans af gotneskum kirkjum. Það segir okkur, engu að síður, að teikningar hans voru komnar í umferð og voru til sýnis þar sem listamenn gátu borið þær augum. Victor Hugo lét eftir sig um 4000 myndir þegar hann lést árið 1885 og þær hafa verið sýndar víða og þá fyrir aldamótin 1900.

klimt ten biggest 07.jpg Hilma Af Klint fæddist í Svíþjóð árið 1862 og lærði listir í akademíunni í Stokkhólmi. Hún hóf snemma að kynna sér spíritisma og kynntist verkum Houghtons og Hugos, en þau voru í hávegum höfð innan spíritískra hreyfinga um gjörvalla Evrópu í þá daga.

Hilma Af Klint byrjaði að teikna og mála automatisma árið 1896, en færði sig fljótt yfir í settlegra abstrakt myndmál og geometríu. Hún hélt sýningu á abstraktmyndum árið 1907 (sjá mynd, t.v. frá árinu 1907) sem hún sagðist gera þegar hún væri í trans eða miðilsástandi og opin inn í aðrar víddir.

Hilma Af Klint var meðlimur í Guðspekifélaginu og Mannspekifélaginu og fór oft til Þýskalands til að hitta Rudolf Steiner, vin sinn og lærimeistara. Þar kynntist hún Vassilíj Kandinskíj sem var í áþekkum félagskap. Kandinskíj var þá expressjónískur landslagsmálari að leita nýrra leiða í listinni.

Hvers vegna er saga abstraktlistar ekki saga abstraktlistar?

Hvers vegna er Vassilíj Kandinskíj yfirleitt gefið heiðurinn að vera frumkvöðull abstraktlistar?

1) Houghton, Hugo og Klint var skítsama um listasöguna og listheiminn. Þau voru að kanna spíritisma (Kandinskíj var reyndar að því líka en hann var ekki að tala um trans og miðilsfundi eða að einhver æðri vitund málaði í gegnum hann).

2) Victor Hugo var ekki fagmaður í myndlist. Hann var rithöfundur sem teiknaði líka.

3) Georgiana Houghton og Hilma af Klint voru fagmenn í myndlist en þær voru líka konur í karlægum listheimi sem töluðu um trans, miðilsfundi og að einhver æðri vitund málaði í gegnum þær.

Júróvisjónkjólalist

By Ransu on February 17, 2010 5:02 PM | 3 Comments

Mér fannst fyndin en líka skrítin fréttin í Fréttablaðinu af bréfi Lindu B. Árnadóttur, fagstjóra fatahönnunar LHÍ, þar sem hún drullaði yfir kjólana sem þær stöllur Eva og Ragnhildur klæddust í úrslitakeppni í forkeppni Júróvisjón.

Maður veit svosem ekki hvort fréttin slíti eitthvað samhengi í textanum hennar Lindu en hún segir kjólana vera þá ljótustu sem hún hafi séð í sjónvarpinu. Það er svosem gott og gilt. Tvennt sló mig samt. Annars vegar þegar blaðið hefur eftir Lindu að þetta sé ekki hennar persónulega álit heldur væri bréfið byggt á faglegum forsendum.

Ég mundi hins vegar halda að ljótustu kjólar sem einhver hefur séð í sjónvarpi sé persónulegt álit? Hvernig er hægt að gefa „smekksdóm" án þess að skoða eigin tilfinningar gagnvart því sem maður sér? „Fegurðin býr ekki í hlutnum sjálfum heldur í þeim sem á hann horfir", svo ég vitni í David Hume (og Immanuel Kant).

Einnig sló mig setningin: „Þau hjá RUV bera ekkert skynbragð á hvað er gott þegar kemur að sjónlistum". Þetta er tvímælalaust rétt hjá Lindu, Ég er samt óviss um hvort kvöldkjóll Júróvisjónkynnis falli undir sjónlistir, eða að þær Eva og Ragnhildur hafi klæðst þeim á listrænum forsendum. Þetta var varla hugsað sem „art that you wear" -dæmi?

Reyndar játa ég að listheimskerfið hefur umturnast frá því að við skilgreindum hinar fimm fögru listir sem málaralist, höggmyndalist, byggingarlist, skáldskaparlist og tónlist. Það er annað módel í gangi, kannski áþekkt og á dögum Tómasar af Aquino þegar málverk og höggmyndir voru undir sama skilgreiningarkerfi og skósmíðar og eldamennska? En þá var auðvitað ekkert til sem hét „sjónlistir".

Myndin sem fylgir er af kjól eftir Steinunni Sigurðardóttur frá sýningunni á kjólum hennar í Listasafni Reykjavíkur - Kjarvalsstöðum. Fyrirsætuna þekki ég ekki.