Hlynur Helgason tag:fugl.is,2010-01-29:/hlynur_helgason//23 2011-04-21T11:16:20Z Myndlistarmaður og heimspekingur á sviði listmiðlunar Movable Type Pro 5.04 Umbrot og myndskreyti tag:fugl.is,2011:/hlynur_helgason//23.356 2011-04-21T09:15:18Z 2011-04-21T11:16:20Z Á sýningunni Koddu sem opnuð var í Nýlistasafninu um nýliðna helgi var listaverk þar sem búið var að taka eintak af bók og endurvinna það með "blandaðri tækni". Svo sem ekkert sérstakt við gjörninginn, nema hvað um var að ræða... Hlynur Helgason Á sýningunni Koddu sem opnuð var í Nýlistasafninu um nýliðna helgi var listaverk þar sem búið var að taka eintak af bók og endurvinna það með "blandaðri tækni". Svo sem ekkert sérstakt við gjörninginn, nema hvað um var að ræða nokkuð augljósa vísun í vinnuaðferðir Dieters Roth. Verkið var auk þess unnið í afar dýrt eintak af bókinni Flora Islandica sem gefin var út af bókaforlaginu Crymogea fyrir tveimur árum. Bókin var í reynd endurprentun af myndskreytingum Eggerts Péturssonar við Íslenska flóru sem gefin var út fyrir rúmum tveimur áratugum. Á vefsíðu forlagsins segir m.a. þetta um bókina:

Nú eru flóruteikningar Eggerts Péturssonar í fyrsta sinn gefnar út í heild sinni í upprunalegri stærð á einni bók. Afraksturinn er ein glæsilegasta útgáfa á verkum íslensks listamanns fyrr og síðar. Teikningunum er raðað í grasafræðilegri röð og hverri teikningu fylgir texti Ágústs H. Bjarnasonar um viðkomandi háplöntu. [sjá nánar á: http://www.crymogea.is/Baekurnar/NyjustuUtgafur/FloraIslandica/]
Nú ber svo við að bókaforlagið sem gaf út umrædda bók bað um að listaverkið þar sem bókin hafði verið notuð yrði fjarlægt af sýningunni vegna þess að forlagið taldi að það að nýta hana á þennan umbreytta hátt væri brot á sæmdarrétti Eggerts Péturssonar, en hann er sá sem gerði myndskreytingarnar. Það sérkennilega gerðist síðan í framhaldinu að stjórn Nýlistasafnsins ákvað að verða við þessari beiðni og fjarlægði listaverkið af sýningunni.

Sæmdarréttur

Lög um höfundarétt eru (í orði kveðnu) sett til þess að tryggja listamönnum, eða höfundum verka, vissa stjórn yfir verkunum og endurgerð þeirra. Þetta felur m.a. í sér að ekki má gera eintök af útgefnum verkum á leyfis höfundar. Rétturinn til eintakagerðar er í höndum höfundar. Þetta felur í sér að ekki má gefa út afrit af verkum án leyfis, né birta myndir af verkum höfundar án þess að greiða samtökum listamanna fyrir.
Eitt atriði höfundaréttar er nefnt „sæmdarréttur" og felur í sér að ekki megi skrumskæla „original" listaverk þannig að það vegi að heiðri og æru listamanns. Þessi réttur kemur fram í fjórðu grein íslenskra laga um höfundarétt:
Óheimilt er að breyta verki höfundar eða birta það með þeim hætti eða í því samhengi, að skert geti höfundarheiður hans eða höfundarsérkenni. [sjá nánar: http://www.althingi.is/lagas/nuna/1972073.html]
Er þess að vænta að það séu þessi ákvæði sem Crymogea ber fyrir sig, og sem stjórn Nýlistasafnsins ákvað að taka tillit til við ákvörðun sína.

Bók verður að listaverki

Í sýningunni á Nýlistasafninu hafa listamenn tekið eitt af 500 útgefnum eintökum bókarinnar, sem óneitanlega er höfundarverk Eggerts, og umbreytt þessu ákveðna eintaki í listaverk á afar afdrifaríkan hátt. Greinilegt er að útgefanda Eggerts þykir þetta geta „skert höfundarheiður hans eða höfundarsérkenni".
Það sem í reynd hefur átt sér stað í Nýlistasafninu er það að búið er að taka eitt eintak bókarinnar og eyðileggja það sem bók. Þessi bók sem var til sýnis í Nýlistasafninu bar eftir breytinguna með sér afar fátt sem tengdi hana við verk Eggerts. Ætla má af því sem aðstandendur sýningarinnar sögðu að markmið verksins hafi verið gagnrýnið, ekki á teikningar eða vinnu Eggerts við myndlýsingar, heldur á það að í kjölfar hruns hafi verið gefin út dýrasta bók aldarinnar þar sem hvert eintak kostaði tugi þúsunda. Það að eyðileggja eintak af þessari ákveðnu bók var ekki beint gegn Eggerti heldur gegn vissri hugsun í þjóðfélaginu, og til þess að benda á að sú hugsun væri ennþá við lýði í þjóðfélaginu eftir hrun.

Aðlöguð listaverk

Það sem átti sér stað í Nýlistasafninu var því greinilega það sem almennt er kallað „aðlögun" listaverks í íslenskum lögum. Á sama hátt og réttur höfundar til þess að stýra eintakagerð og birtingu verka sinna er tryggður í höfundarlögum, þá er einnig skýrt tekið fram að aðrir listamenn megi nýta eintök af verkum annarra við gerð nýrra verka. Þegar þetta á í hlut tryggja höfundarlögin rétt þess sem breytti verkinu ekki síður en rétt þess sem gerði upphaflega verkið. Sá sem aðlagar verk á rétt á því í hinni breyttu mynd þess, og ef breytta verkið er „nýtt og sjálfstætt" þá taka lögin það skýrt fram að þá sé „hið nýja verk óháð höfundarétti að hinu eldra". Þessi réttindi listamanna eru tryggð í fimmtu grein höfundalaga:

Sá, sem þýðir verk, aðhæfir það tiltekinni notkun, breytir því úr einni grein bókmennta eða lista í aðra eða framkvæmir aðrar aðlaganir á því, hefur höfundarétt að verkinu í hinni breyttu mynd þess. Ekki raskar réttur hans höfundarétti að frumverkinu.
Nú hefur verk verið notað sem fyrirmynd eða með öðrum hætti við gerð annars verks, sem telja má nýtt og sjálfstætt, og er þá hið nýja verk óháð höfundarétti að hinu eldra. [sama vísun]

Alvarleg aðför að höfundarétti !

Að mínu mati er sú aðgerð sem gerð var á tilteknu eintaki á bók Eggerts Péturssonar afar mikil breyting á tilteknu eintaki. Í reynd er bókin notuð sem grunnur fyrir fullkomlega nýtt listaverk; það er fátt sem stendur eftir af upphaflegu bókinni nema umgjörðin - sem er einmitt punkturinn í gagnrýnni áherslu veksins. Það er ansi langsótt að ætla að höfundar verksins í Koddu hafi hafi það markmið að leiðarljósi að „skerða höfundarheiður eða sérkenni" Eggerts við gerð og framsetningu verksins. Þvert á móti notuðu þeir sér bókina og afar umfangsmikla umgjörð hennar til að gera fullkomlega „nýtt og sjálfstætt" verk. Út frá lögunum er skýrt að sú aðgerð raskar í engu höfundarétti Eggerts að bók sinni, enda erfitt að sjá hvernig nýja verkið gæti gert það. Lögin tryggja hinsvegar höfundarétt að hinu nýja verki á óyggjandi hátt, og þá staðreynd að það sé „óháð höfundarétti að hinu eldra".
Vegna þessa er krafa Crymogeu og ákvörðun stjórnar Nýlistasafnsins um að taka verkið af sýningunni alvarleg aðför að höfundarétti þeirra sem gerðu verkið í Nýlistasafninu. Verkið er klárlega „nýtt og sjálfstætt" og tengist ekki höfundarverki Eggerts beint á neinn hátt. Höfundar verksins í Nýlistasafninu eru þeir einu sem mega höndla með höfundarétt þess. Það að fjarlægja verkið tryggir á engan hátt „höfundarheiður og sérkenni" Eggerts Péturssonar, en er hinsvegar aðför að höfundarheiðri þeirra sem gerðu verkið sem fjarlægt var.
Ég vil því skora á stjórn Nýló að virða heiður höfunda og setja verkið upp á ný til sýningar. Ég skora einnig á stjórn Nýló að biðja höfunda verksins og aðstandendur sýngarinnar afsökunar á frumhlaupi sínu og aðgerðum, sem stangast greinilega á við höfundalög.

]]> Aðgreining ríkisvalds = aðgreining ráðuneyta? tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.202 2010-11-17T15:26:29Z 2010-11-17T15:36:42Z Niðurstöður þjóðfundar sýna skýrt að fólki almennt þykir nauðsynlegt að tryggja undirstöður lýðræðisins með því að aðgreina betur löggjafar-, framkvæmda- og dómsvald. Þar skiptir mestu, eins og ég hef áður bent á, á hvaða hátt hinar raunverulegu valdastofnanir, löggjafinn og... Hlynur Helgason Niðurstöður þjóðfundar sýna skýrt að fólki almennt þykir nauðsynlegt að tryggja undirstöður lýðræðisins með því að aðgreina betur löggjafar-, framkvæmda- og dómsvald. Þar skiptir mestu, eins og ég hef áður bent á, á hvaða hátt hinar raunverulegu valdastofnanir, löggjafinn og framkvæmdavaldið - Alþingi og Ríkisstjórn - eru aðskilin og hvernig verkum er skipt á milli þeirra. Margir af frambjóðendum til Stjórnlagaþings hafa tekið þetta mál upp og flestir leggja áherslu á að miklu máli skipti að þeir sem ráða ríkjum og sitja í Ríkisstjórn sitji ekki jafnframt á Alþingi. Þar eru flestir sammála, og sumir jafnframt þeirri hugmynd að Ríkisstjórn eigi að vera fjölskipuð, líkt og sveitarstjórnir eru nú þegar.

Ástand mála að þessu leyti, um aðskilnað löggjafar- og framkvæmdavalds, er hins vegar þannig að það að aðgreina á milli valdhafanna, Alþingis og Ríkisstjórnar, á þennan hátt, dugar skammt, vegna þess að við núverandi stjórnskipulag er megnið af raunverulegu valdi, bæði til framkvæmda og löggjafar, á hendi ráðuneytanna sjálfra, og þar af leiðandi á hendi framkvæmdavaldsins. Þess vegna er nauðsynlegt, samhliða því að kosið væri hvort í sínu lagi til Alþingis og Ríkisstjórnar, að skipta ráðuneytunum upp þannig að löggjafarhlutverkið færist alfarið yfir á verksvið Alþingis, á meðan framkvæmd laganna yrði undir stjórn ráðherra sem fyrr.

Á fyrri hluta 20. aldar var aðgreining þessara stjórnvalda mikið meiri en hún er nú. Þá voru ráðuneyti lítil, og sáu að mestu leyti um framkvæmd þeirra laga sem Alþingi setti. Með tímanum hafa hinsvegar ráðuneytin eflst til mikilla muna, og nú er svo komið að Alþingi er í reynd einungis afgreiðslustofnun, með tillögurétti, fyrir flest þau lagafrumvörp sem þar eru samþykkt. Ráðuneytin undirbúa lagasetninguna að mestu leyti, og þar sem sérfræðiþekkingin í stjórnkerfinu er að mestu leyti innan ráðuneytanna hafa Alþingismenn í reynd afar takmarkaða möguleika á því að mynda sér sjálfstæða skoðun á þeim málum sem þeir eiga að taka ákvörðun um fyrir hönd þjóðarinnar.

Ástandið hér á landi er hins vegar á engann hátt einstakt, því þróunin hefur orðið svipuð á öllum Vesturlöndum undanfarna öld. Í Bandaríkjunum, sem sumum finnst til fyrirmyndar um aðgreiningu framkvæmda- og löggjafarvalds, er það samt forsetinn sem stofnar til flestra mikilvægra mála. Hann lítur ekki á hlutverk sitt að framfylgja þeim lögum sem búið er að samþykkja sem best, heldur mun frekar að hann eigi að hafa frumkvæði að því að knýja fram breytingar á þeim. Vegna þessa verða völd forseta, og framkvæmdavaldsins gífurlega mikil í Bandaríkjunum þegar sami flokkur stjórnar á báðum stöðum. Þetta ástand er einnig áberandi í því að þegar sitt hvor flokkurinn stýrir þingum og framkvæmdavaldinu, eins og á við núna, felast völd þingsins í nokkurskonar andófsstarfsemi gegn stefnu forsetans. Þingið getur í reynd ekki rekið sjálfstæða stefnu, það myndi einungis þýða að forsetinn beitti neitunarvaldi á lögin, heldur verður að semja við forsetann um lagasetninguna.

Af þessum sökum er ljóst að ef mönnum er alvara að aðskilja löggjafar- og framkvæmdavaldið á Íslandi, þá er nauðsynlegt að sá aðskilnaður eigi sér stað þar sem völdin liggja í raun og veru, innan ráðuneytanna. Það þyrfti sem sagt að skipta ráðuneytunum upp, ekki ósvipað og þegar er búið að gera í uppskiptingu sýslumannsembætta í rannsóknar- og ákæruvald. Þær stoðir núverandi ráðuneyta sem hafa það hlutverk að fara yfir núverandi löggjöf og undirbúa breytingar á henni myndu þá verða að sérstofnunum, löggjafarráðuneytum, sem heyrðu beint undir Alþingi og væru á forræði þeirra þingnefnda sem bæru ábyrgð á viðkomandi ráðuneytum. Þær deildir sem hafa með framkvæmd laganna að gera yrðu þá að sérstofnunum sem sinntu því starfi einvörðungu, og hefðu því í framhaldinu ekkert með löggjöf að gera. Handhafar framkvæmdavalds, sem að mínu mati væri fjölskipuð kosin Ríkisstjórn, myndu þá stýra þessum framkvæmdaráðuneytum. Markmið þeirra væri þá, eins og á við um sveitarstjórnir í núverandi skipulagi, að útfæra lögin og framkvæma þau sem best. Ef framkvæmdavaldið kæmi með tillögur um úrbætur á lögunum, þá gæti það, eins og sveitarstjórnir gera nú, komið ábendingum til löggjafarráðuneytanna.

Það væri óskandi að Stjórnlagaþingið ætti þess kost að búa þannig um hnútana að í raun og veru, ólíkt því sem reynslan er, verði rækilega greint á milli löggjafar- og framkvæmdavalds. Það er erfitt að greina hverngið þetta gæti átt sér stað án þess að ráðuneytisstiginu verði skipt upp í löggjafarráðuneyti og framkvæmdaráðuneyt. Allar aðrar hugmyndir fælu þessvegna einungis í sér yfirborðsbreytingu, þar sem framkvæmdavaldið, Ríkisstjórn, bæri áfram ægishjálm yfir löggjafarvaldinu, Alþingi, eins og nú. Þótt ráðherrar sætu ekki á Alþingi og ríkistjórnin yrði kosin beinni kosningu, þá breytir það engu ef ekki verður tryggt að lögjafarvaldið, sem nú er innan ráðuneytanna, verði fært til Alþingis.

]]> Stjórnlagaþing og taktískar atkvæðagreiðslur tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.196 2010-10-19T10:00:02Z 2010-10-19T10:58:57Z Í grein sem Sverrir Jakobsson ritar í Fréttablaðið í dag hefur hann áhyggjur af því að við kosningar til Stjórnlagaþings komi vinsældir til með að ráða miklu. Annars vegar vegna þess að kjósendur eigi þess lítinn kost að kynna sér... Hlynur Helgason Í grein sem Sverrir Jakobsson ritar í Fréttablaðið í dag hefur hann áhyggjur af því að við kosningar til Stjórnlagaþings komi vinsældir til með að ráða miklu. Annars vegar vegna þess að kjósendur eigi þess lítinn kost að kynna sér minna þekkta frambjóðendur til þingsins, sem er sannarlega áhyggjuefni þegar um 500 eru í kjöri. Hins vegar telur Sverrir að aðferð við sætisúthlutun við kosningar til Stjórnlagaþings sé líkleg til að hvetja til „taktískra" kosninga vegna þess að fólk óttist að atkvæði þess hafi annars „ekkert vægi". Þessvegna, segir Sverrir, verði „freistandi fyrir kjósanda að setja þjóðkunnan einstakling í fyrsta eða annað sæti til að vera viss um að atkvæði sitt hafi vægi". Þótt vinsældarslagsíðan sem stefnir í sé áhyggjuefni, þá er hitt hinsvegar rangt hjá Sverri, að framkvæmd kosninganna sé líkleg til að skekkja niðurstöðuna umfram það. Aðferðin, yfirfæranlegt atkvæði (Single Transferable Vote) hefur einmitt ekki þennan ókost í för með sér.

Það eru til margar aðferðir við svonefnt „persónukjör" þar sem kjósendur eiga þess kost að forgangsraða þeim sem þeir vilja kjósa. Margar þessara aðferða eru gallaðar á þann hátt sem Sverrir lýsir. Það á hins vegar ekki við um þá aðferð sem notuð verður við kosningu til Stjórnlagaþings. Yfirfæranlegt atkvæði (Single Transferable Vote) er nefnilega með réttu sú aðferð við persónukjör þar sem kjósendur geta einmitt kosið eftir sinni sannfæringu í fullvissu um að hvernig sem þeir greiða atkvæði sitt kemur það ætíð til með að hafa fullt vægi. Þar sem þessi aðferð er nytt við kosningar er reyndin sú að allt að 97-8% atkvæða hafa fullt gildi við val á fulltrúum, ólíkt til dæmis listakosningum á Íslandi þar sem oft er svo að meira en tíundi hluti atkvæða hefur ekkert vægi við val á frambjóðendum.

Ástæða þessa mikla vægis yfirfæranlegs atkvæðis er sú að hvort sem valdir eru vinsælir eða óvinsælir frambjóðendur í fyrstu sætin hættir atkvæðið yfirleitt ekki að hafa áhrif fyrr en það hefur nýst að fullu. Það er grundvöllur yfirfærslunnar, atkvæðið heldur áfram að færast niður eftir forgangslista kjósandans þar til það hefur nýst að fullu.

Dæmi um kosningu „vinsælla" í fyrstu sætin

Ef við tökum sem dæmi kjósanda sem velur vinsæla aðila í fyrstu sætin þá sjáum við að þar getur atkvæðið haft veruleg áhrif talsvert niður forgangslista kjósandans. Gefum okkur að kjósandi hafi valið fulltrúa A, B og C í fyrstu þrjár línurnar, og síðan minna vinsæla fulltrúa M og N í fjórðu og fimmtu. Segjum svo að sérhver af A, B og C fái í kosningunni fimmfalt fleiri atkvæði en þarf til að ná kjöri. Þá fer svo með atkvæði þessa kjósanda að A fær 1/5 af atkvæði hans, eða nóg til að ná kjöri. 80% atkvæðisins færist síðan yfir á frambjóðanda B. Ef hann hefur einnig, þegar hér er komið, hlotið fimmfalt fleiri atkvæði en þarf, verður 1/5 þess sem eftir er af atkvæði kjósandans eftir hjá honum, eða 16% (1/5 af 80%). Þá eru eftir 64% af atkvæði þessa kjósanda, sem færist yfir á C. Ef C er einnig það vinsæll að hafa fengið fimmfalt fleiri atkvæði en þarf, þá verður eftir hjá honum 1/5 af því sem eftir er af atkvæði kjósandans, eða um 13% (1/5 af 64%). Þá verða eftir 51% af atkvæðinu, eða rúmlega helmingur, sem fer yfir á frambjóðanda M, þann sem var í fjórða sæti á lista kjósandans. Þegar hér er komið sögu hefur þessi kjósandi átt þátt í kjöri þriggja vinsælla aðila, en helmingur af atkvæði hans nýtist samt sem áður M. Ef við gefum okkur að M nái nú kjöri með rétt rúmlega þeim fjölda sem þarf, segjum með einungis um 10% umframatkvæði, þá nýtist megnið af 51% atkvæðinu hjá M, og einungis 1/11 hluti verður til skiptanna, eða um 5% af öllu atkvæðinu. Þessi atkvæðahluti fer þá yfir á N og nýtist honum í átt að kjöri.

Af ofangreindu dæmi má sjá að atkvæði kjósanda sem velur vinsæla frambjóðendur í fyrstu kosti nýtist fyrst til að kjósa þá, en flyst síðan niður listann og á þátt í kjöri annarra sem eru minna vinsælir.

Dæmi um kosningu „óvinsælla"

Ef við skoðum nú dæmi, eins og Sverrir nefnir, um kjósanda sem velur frambjóðendur sem lítinn stuðning hafa í fyrstu sætin, þá sem einungis njóta stuðnings „fámenns hóps persónulegra kunningja". Sverrir ýjar að því að hætta sé á því að atkvæði slíks kjósanda, sem kýs á þennan hátt samkvæmt sannfæringu sinni, hafi „ekki vægi" í kosningunni. Ímyndum okkur að þessi kjósandi sé sérlega aumingjavænn og velji óvinsæla frambjóðendur í fyrstu 10 sætin, frambjóðendur P, Q, R, S, T, U, V, X, Y og Z. Siðan ímyndum við okkur að hann velji M í ellefta sæti og N í það tólfta. Gefum okkur síðan að enginn af þessum, frá P til Z, fái næg atkvæði til að hljóta kjör. Það sem gerist við þetta, í yfirfæranlegu atkvæði, er að þessir aðilar detta allir út úr kosningunni, eins og þeir hefðu ekki verið í kjöri. Í þessu tilviki myndi atkvæði kjósandans ferðast niður listann, allt þar til það yrði til að styðja við kjör frambjóðanda. Þegar P til og með Z hafa verði felldir úr kjörinu vegna lítils stuðnings, þá endar atkvæði þessa kjósanda allt hjá M, sem er ellefti í röðinni. Þetta atkvæði verður því mikilvægur hluti í því að M er kosinn með 110% atkvæða. Við það nýtist 91% af atkvæði þessa kjósanda við að kjósa M, og restin, eða 9%, fer yfir til N. Algerlega andstætt við það sem Sverrir ýjar að, þá hefur atkvæði þessa kjósanda fullt vægi í kosningunni, þótt hann hafi einungis valið „vini og vandamenn" í fyrstu sætin.

Svo til öll atkvæði hafa vægi

Það eru þessar forsendur við yfirfæranlega atkvæðið, að það hættir í raun ekki að virka fyrr en það hefur haft eitthvað að segja, sem gerir það að verkum að þessi aðferð hentar hvað best í kosningum þar sem ætlast er til að kjósendur kjósi eftir sannfæringu sinni á milli einstaklinga. Í þessu kerfi er þessvegna, gagnstætt því sem Sverrir heldur fram, lítill hvati til að kjósa taktískt, vegna þess að kjósandi sem forgangsraðar fulltrúum af samviskusemi getur einmitt treyst því, óháð því hvaða aðferð hann notar við að velja sína fulltrúa í fyrstu sætin, að atkvæðið hafi sitt að segja í kosningunni. Og, gagnstætt því sem Sverrir heldur fram, þá getur skipt máli, eins og í dæmunum hér að ofan, hvernig kjósandinn raðar frambjóðendum neðar á lista sínum. Þegar hann velur vinsæla frambjóðendur þá nýtist stærri hluti atkvæðis hans neðar. Þegar hann velur óvinsæla kemur atkvæðið einnig til með að ferðast niður listann þar til það finnur fyrir frambjóðanda sem hefur í raun not fyrir atkvæðið.

Sem slík er þessi aðferð við persónukjör mikið betri við að túlka vilja kjósenda en flestar aðrar aðferðir. Hún hentar til dæmis mun betur en allar þær aðferðir sem notaðar hafa verið hingað til við prófkjör hér á landi. Þær aðferðir, þar sem atkvæðið dreifist, en færist ekki á milli, hvetja einmitt kjósendur til að kjósa taktískt, illskásta kostinn til að tryggja að atkvæðið hafi vægi. Það á ekki við um þá aðferð sem valið var að viðhafa við Stjórnlagaþing. Það er nauðsynlegt að minna á það og leiðrétta þessvegna þann misskilning sem kemur fram í máli Sverris. Hann er í raun að hræða fólk til að kjósa taktískt, einmitt þegar þess er alls ekki þörf.

En, eins og Sverrir nefnir, þá er það ekki endilega aðferðin við kosninguna sem kemur til með að skipta mestu máli þegar upp er staðið. Vitaskuld er hætta á því að þegar 500 eru í kjöri verði nálægð kjósenda afar lítil við frambjóðendurna og að þeir verði frekar fyrir valinu sem eru ekki endilega hæfastir á þetta þing, heldur eru einfaldlega þekktir fyrir annað. Það er annar handleggur, hvernig kjósandi getur í lýðræðiskerfi náð að kynnast frambjóðendum það vel að hann geti í raun kosið af ábyrgð. Þar eru stór kjördæmi, með miklum fjölda frambjóðenda, vondur kostur. Við það hverfur því miður nálægðin sem persónukjörinu er ætlað að stuðla að. Vonandi tekst þinginu að finna örugga leið til kosninga til þings og ríkisstjórnar í framtíðinni þar sem lýðræðisþátttaka almennings er sem best tryggð, óháð fjárhagslegum bakhjörlum frambjóðenda, eða hvað þeir eru virkir í samkvæmislífinu.

]]> Tónlistin og vandinn við hið ómetanlega tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.193 2010-10-09T15:34:04Z 2010-10-09T16:30:21Z Í sögu nútímans hafa tónlistarmenn oft þurft að berjast fyrir réttmætri hlutdeild í þeim tekjum sem tónlistin hefur átt þátt í að afla. Á undanförnum árum hefur þó færst í vöxt að tónlistarmenn hafa gert kröfur um skattlagningu ríkisins á... Hlynur Helgason Í sögu nútímans hafa tónlistarmenn oft þurft að berjast fyrir réttmætri hlutdeild í þeim tekjum sem tónlistin hefur átt þátt í að afla. Á undanförnum árum hefur þó færst í vöxt að tónlistarmenn hafa gert kröfur um skattlagningu ríkisins á ákveðin svið, og um að tekjur af þessum skatti renni beint til þeirra sem tekjur, sem dulinn styrkur. Þarna hefur orðið til eignatilfærsla þar sem réttmætið er byggt á órökréttum grunni. Þetta er jafnframt eitt einkenni um þann síaukna vanda sem hið ómetanlega veldur í óheftum markaðsbúskap.

Federico Hoffman spilar á gítar við opnun í Formosa galleríi í Buenos Aires. Ómetanleg upplifun í samfélagi við vini sína og áhorfendur.

Tónlistin hefur síðastliðna öld gengið í gegn um ótal tæknibreytingar sem valdið hafa miklum sveiflum í möguleikum listamanna til að geta sinnt list sinni. Á stundum hafa tæknibreytingarnar orðið til þess að auka möguleika manna á tekjum, og á því að geta á sjálfbæran hátt sinnt list sinni, en síðan hafa áföllin dunið yfir og kippt fótunum undan annars gróskumiklum tónlistariðnaði. Eins og um aðrar listgreinar, þá er gildi tónlistar í eðli sínu ómetanlegt - til að skapa tekjur getur hún ekki byggt á sjálfri sér, heldur hefur þurft að búa til allskonar viðskiptamódel í kring um tónlistina til að tryggja afkomu hennar. Segja má að tónlistin sé í eðli sínu hvað hreinust í ómetanleik sínum, hún er tímabundin, óáþreifanleg - nautn hennar byggir eingöngu á því sem gerist meðan flutningurinn á sér stað.

Í sögulegu tilliti er það undantekning að tónlistarmenn hafa getað treyst á eigin framleiðslu til að tryggja afkomu sína. Fyrr á öldum voru þeir, eins og flestir listamenn, háðir því að höfðingjar hefðu mætur á list þeirra, og héldu þeim þar með uppi þannig að þeir gætu sinnt list sinni. Alþýðutónlistarmenn byggðu hins vegar á velvild hlustenda sinna, að fólk vildi láta eitthvað af hendi rakna fyrir að hlusta á þá, ekki ósvipað og búlgörsku tónlistarmennirnir sem spiluðu á torgum höfuðborgarsvæðisins fyrir nokkru. Á sama hátt hafa þeir sem stunda viðskipti oft ráðið til sín tónlistarmenn til að skapa stemmingu þannig að þeir gætu selt annan varning, eins og til dæmis áfengi. Einnig hafa formlegir tónleikar, eins og aðrir sviðsviðburðir, oft verið eftirsóttir og fólk viljað borga sig inn á slíka atburði til að njóta listarinnar. Allir þessir möguleikar eru enn fyrir hendi, og dygðu trúlega til að halda uppi jákvæðu tónlistarlífi ef ekkert annað kæmi til.

Á hinn bóginn þá er ljóst að tónlistarmenn almennt sætta sig ekki við þessar hefðbundnu leiðir, enda hefur tækni nútímans gert tónlistarmönnum mögulegt að framfleyta sér, á stundum, á annan hátt. Þannig hafa aðrir miðlar oft getað gefið tónlistarmönnum ágætis tekjur, og oft mikið meiri en ofangreindur hefðbundinn vettvangur getur skilað af sér. Allir þessir tæknimiðlar hafa hins vegar verið svikulir, og oftast einungis dugað í skamman tíma í senn. Þá hafa boðist nýir möguleikar, en oftar en ekki hefur reynst þörf á að verja eldri tekjumöguleika á meðan breytingar hafa átt sér stað. Stundum hefur slík vörn verið réttlát og skilað sér í endurskilgreiningu á höfundarrétti, þannig að tekjur frá þeim sem græddu á tónlistinni, en bjuggu hana ekki til, hafa skilað sér til höfundanna og flytjendanna sjálfra. Á öðrum tímum hefur einnig verði farið offari, og verið beitt óréttmætum aðferðum til að tryggja hag tónlistarinnar, eða eigum við ef til frekar að segja tónlistariðnaðarins.

Ég ætla að leyfa mér að rekja þessa þróun á undanförnum rúmum hundrað árum, áður en ég fjalla nánar um stöðuna sem nú er upp komin, og sem ógnar, enn einu sinni, öryggi tónlistarinnar. Staða sem er einungis ein birtingarmyndin enn á þeim vanda sem snýr að hinu ómetanlega.

Möguleikar og vandmál fjöloföldunar á tónlist

Fyrsti fjölföldunarmiðillinn sem nýttist tónskáldum til tekjuöflunar var prentmiðillinn. Með tilkomu hans áttu vinsæl tónskáld þess kost að þurfa ekki að treysta í eins miklum mæli á höfðingsskapinn. Með því að prenta vinsæla tónlist og selja gátu tónskáld náð inn þó nokkrum tekjum. Þessi leið leiddi hinsvegar fyrsta vandann af sér, sem byggði á því að óprúttnir aðilar áttu það til að afrita tónverkin, prenta og selja nótur annarra án þess að tónskáldin sjálf fengju neinar tekjur af því. Þetta var í raun sami vandi og henti rithöfunda og grafíska listamenn. Það þurfti mikla baráttu til að leysa þennan vanda, en tókst þó að lokum að gera það á réttlátan máta, þannig að þeir sem höfðu hag af því að selja nótur annarra þurftu að deila tekjum sínum með höfundi. Þetta var leysanlegt vandamál, þar sem að hluti af tekjum annarra af því ómetanlega skiluðu sér til höfundanna. Þetta var góð lausn, sem tryggði hag seljendanna og dreifingu tónlistarinnar, en hvatti einnig til útgáfu nótna í auknum mæli.

Næsta tæknin sem skók tónlistina var óneitanlega upptökutæknin. Þessi tækni gerði það að verkum að hægt var að dreifa tónlist mikið víðar en áður, nú þurfti fólk ekki lengur að treysta á annaðhvort eigin flutning, eða á að ráða tónlistarmenn til flutnings tónlistar ef það vildi njóta hennar. Þetta var hættuleg nýjung, svona fyrst á litið. Ef fólk átti þess kost að hlýða oft og mörgum sinnum á gæðaflutning tónlistar, en þurfti bara einu sinni að greiða fyrir hljómhólkinn eða hljómplötuna, þá var hætta á því að eftirspurn eftir lifandi flutningi tónlistar minnkaði stórum. Sem betur fer fór ekki svo, heldur leiddi hin nýja tækni til þess með tímanum að áhugi manna á því að hlýða á tónlist jókst til mikilla muna. Enn hafði fólk áhuga á að hlýða á lifandi flutning, en auk þess var fólk tilbúið til að kaupa upptökur og safna þeim. Einfalt var að yfirfæra reglurnar um prentunina yfir á upptökurnar, og ná þannig inn tekjum á réttlátan máta frá þeim sem hlaut hagnað af því að selja upptökurnar.

En nú fóru málin að flækjast, og næsta tæknibylting reyndist ekki eins einföld að leysa. Niðurstaðan var sú að sumpart fundu menn réttlátar lausnir við vandanum, en því miður varð raunin sú á sumum stöðum að lausnirnar urðu óréttlátar að miklu leyti.

Kostir og gallar óefnislegrar dreifingar tónlistar

Þegar útvarpið kom til var ljóst að umhverfi tónlistarmanna breyttist mikið. Nú gat allur almenningur hlustað á tónlistina af einungis einu eintaki. Sem betur fer hafði þetta þegar fram liðu stundir ekki slæm áhrif á hag manna af hljómplötusölu. Fólk vildi hlusta á uppáhaldstónlistina þegar því sýndist, án þess að þurfa að treysta á dagskrá útvarpsins. Þessvegna jókst plötusala frekar en hitt eftir að útvarpið var orðið almenningsmiðill. Þó var ljóst að útvarpsstöðvar, eins og tónleikasalaeigendur, fengju tekjur af því að spila tónlistina. Vinsælar stöðvar seldu auglýsingar sem var tekjuöflun sem byggði óbeint á tónlistarflutningnum. Tónlistariðnaðinum tókst að semja um réttmætan hlut í þessum tekjum útvarpsstöðvanna til handa aðilum sínum, það sem á Íslandi eru kölluð STEF-gjöld.

Því miður áttu tónlistarmenn á Íslandi eftir að ganga lengra í þessum málum. Að lokum náðu þeir fram lagabreytingum sem segja má að hafi verið fyrsta stigið í að sækja tekjur vegna tónlistar á óréttmætan hátt. Fram að þessu, eins og ég hef rakið, byggðu kröfur tónlistariðnaðarins um greiðslur á því að hljóta hluta af þeim tekjum sem seljendur eða flytjendur hlutu og ljóst var að var að meira eða minna leyti vegna tónlistarinnar. Þegar tónlistariðnaðurinn fékk því framgengt að fjölmargir aðilar sem ekki byggðu á tónlistarflutningi um tekjur sínar, heldur vildu einungis eins og allur almenningur geta hlustað á tónlist í vinnunni, urðu að greiða skatt til tónlistarmanna, þá varð fyrsta óréttmæta gjaldtakan til. Það er ansi langt gengið ef menn vilja halda því fram að hárskerar eða klæðskerar eða matvörukaupmenn eða leigubílstjórar hljóti að einhverju marki auknar tekjur við það að hafa útvarpið í gangi. Tekjur þeirra byggja á allt annarri þjónustu sem þeir veita. Þegar þeir hafa útvarpið í gangi spila þeir, eins og almenningur, dagskrá stöðvanna, auk allra auglýsinga, sem aðrir, og þar á meðal tónlistarmenn, hljóta sannarlega tekjur af. Þegar þessir aðilar voru krafðir um gjald voru í fyrsta sinni rofin tengsl réttmætra tekna flytjenda og seljanda við gjaldtökuna. Þarna var í raun bæði verið að rukka útvarpsstöðvarnar og þann sem setti útvarpið í gang um sama hlutinn, tvisvar, en einungis útvarpsstöðvarnar fengu tekjurnar.

Þróun óréttmætrar skattlagningar á vegum tónlistariðnarinns

Á síðari árum má segja að vandi tónlistarinnar og tónlistariðnaðarins við að tryggja hag sinn og tekjur hafi aukist til mikilla muna. Þessvegna hafa kröfur um óréttmæta skattlagningu oft fengið hljómgrunn. Fyrst er að telja sérstaka tolla sem lagðir voru á upptökutæki. Hér var því slegið fram að til að vernda tónlistarmenn og tónlistariðnaðinn þyrfti að skattleggja upptökubúnað sem almenningur keypti sér umfram önnur tæki, einungis vegna þess hægt var að þennan búnað til að taka hágæðaafrit af tónlist. Það sama átti við um geisladiska, þeir voru allir skattlagðir vegna þessa möguleika. Nú er lagt til að skattur verði lagður á allar nettengingar, vegna þess að það er hægt að nota þær til að brjóta höfundarréttarlög.

Það er þetta sem er núverandi vandi þessarar greinar, og tengist því að tekjuöflun til ómetanlegrar listar er aldrei trygg, og getur aldrei verið stöðug. Efni sem er huglægt og gert til unaðar, getur virkað eins og iðnaðarvara tímabundið, en eins og dæmin sýna þá þarf ætíð að treysta á aðra þætti en markaðinn til að viðhalda greininni. Í öllum þessum dæmum, skattlagningu upptökutækja, skattlagningu útvarpseigenda, skattlagningu geisladiska, og í hugmyndum um skattlagningu nettenginga, er í raun verið að láta eins og þar sé um að ræða réttmæta kröfu um þátttöku í tekjum án þess þó að þeir sem eiga að greiða hafi tekjur af því sem verið er að skattleggja. Í raun felst í öllum þessum aðgerðum krafa um styrk til að halda uppi tónlistarsköpun.

Þegar þessi gjöld eru lögð á, þá er reynt að blanda saman óskyldum atriðum. Annarsvegar er sérstök skattlagning ríkisins á ákveðna tækni; Hinsvegar er um að ræða styrk ríkisins til tónlistar. Með því að tengja þessi ólíku atriði er reynt að fela styrkinn og láta eins og hann sé réttlátar tekjur tónlistarmanna fyrir höfundarrétt sinn. Gallinn er bara sá að í þessum dæmum um gjaldtöku í samtímanum er sú að þeir sem eiga að greiða - fyrir útvarpið sitt, fyrir diskana sína, fyrir upptökutækin sín eða fyrir nettenginguna - hafa ekki neinar sannanlegar tekjur af atferli sínu. Stór hluti þessara aðila nýtir ekki búnaðinn til að sækja sér höfundarvarið efni. Þeir sem gera það - vitandi að það er ólöglegt - eru samt ekki að hafa neinar tekjur af atferli sínu. Það sem þeir gera er að njóta þessar ómetanlegu listar, eitthvað sem aldrei er, sem betur fer, hægt að færa til tekna.

Gjöld þessi, sem lögð eru á tengingarnar og búnaðinn, tengjast þannig ekki réttmætt neinni kröfu listamanna á viðkomandi aðila. Þessi gjöld eru í raun skattlagning ríkisins á ákveðna vöru, á ákveðinn búnað. Það er ekkert óeðlilegt við það. Ríkið hefur fullt leyfi til að stofna til skattheimtu. Þegar lögð eru gjöld á þennan búnað þá er það því í raun skattur sem tengist ekkert höfundarétti. Það er heldur ekkert óeðlilegt við það að ríkið styðji við tónlistarmenn eða tónlistariðnaðinn. Í raun væri eðlilegt að almenningur þyrfti að styðja við tónlistarsköpun, og í raun sýnir sagan að tónlist sem sjálfbær iðnaður er undantekning, heppni sem átti sér stað á vissu tímabili í kring um miðja 20. öld. Ríkinu, almenningi, ber að styðja tónlistarmenn, eins og aðra listamenn, í vandkvæðum sínum þegar tekjumöguleikar þeirra hafa rýrnað eins og dæmin sanna.

Það er hinsvegar rökleysa að telja að tónlistarmenn eigi einhverja eignarréttarvarða kröfu á fólk sem á útvarp, á fólk sem kaupir upptökutæki, á fólk sem brennir gögn á diska í tölvunni sinni, eða á fólk sem er á Facebook á netinu. Þeir tilburðir að reyna að tengja skattlagninguna og styrkina beint eru rökleysa frá grunni. Þessi rökleysa er í besta falli óréttlát, en getur, þegar málið snýr að samskiptatækjum, haft þá óheppilegu aukaverkun að skerða samskipta- og tjáningarfrelsi fólks, nokkuð sem er hættulegt þegar verið er að reyna að styrkja veika innviði lýðræðis.

]]> Vandinn við hið ómetanlega tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.192 2010-10-07T19:35:34Z 2010-10-07T19:52:17Z Í Fréttablaðinu í dag lýsir Knútur Bruun lögfræðingur Myndstefs því áliti sínu að Ólafur Elíasson, við gerð ljósmyndaverks sínu um jeppa í ám, sé „nú farinn að nálgast það ansi mikið að taka höfundarverk annarra; þessara ljósmyndara. Það er alveg... Hlynur Helgason Í Fréttablaðinu í dag lýsir Knútur Bruun lögfræðingur Myndstefs því áliti sínu að Ólafur Elíasson, við gerð ljósmyndaverks sínu um jeppa í ám, sé „nú farinn að nálgast það ansi mikið að taka höfundarverk annarra; þessara ljósmyndara. Það er alveg á mörkunum að það sé hægt að gera það án þess að á leyfi". Síðar í blaðinu kemur fram að Ásbjörn Óttarsson þingmaður Sjálfstæðisflokks hafi gagnrýnt listamannalaun í umræðu á Alþingi : „Af hverju geta þessi listamenn ekki farið að vinna og komið sér í eðlilega vinnu eins og allt venjulegt fólk?" Það er svo sem ekki augljóst hvað þessar fréttir eiga sameiginlegt, nema auðvitað að þær fjalla báðar um listir og listamenn. Þó er svo að báðar byggja þær á sömu forsendum, eða fordómum - því að sá jarðvegur sem þær eru sprottnar úr byggir á sífellt meiri erfiðleikum í samfélagi voru við það hvernig eigi að bregðast við því ómetanlega.

Frá sýningu á verkum Errós sem nú stendur yfir í Hafnarhúsinu. Þegar verkin voru gerð, un 1959, hafa þau varla þótt pappírsins virði. Nú, án þess að þau hafi nokkurn tíma verið seld, taljast þau ómetanleg fyrir íslenskan almenning að njóta.

Þegar lögfræðingur Myndstefs, sem eru samtök sem eiga að gæta réttinda myndhöfunda, segir það á mörkunum að listamaður, myndhöfundur, geti tekið höfundarverk annarra án leyfis, þá erum við einmitt að kljást við kjarnann í þessu vandamáli. Knútur, sem hefur um áratugi fjallað um réttindi listamanna, getur ekki á afgerandi hátt skorið úr um hvort Ólafur hefði þurft að biðja um leyfi eða ekki. Hvernig stendur á því, þar sem réttindi og höfundarréttur listamanna eru tryggð með lögum, lögum sem Knútur hefur sótt stíft að sé fylgt í gegn um árin?

Skýringin á því liggur í hinu ómetanlega.> Franski heimspekingurinn Jean-Luc Nancy telur að í hagkerfishugsun samtímans, þar sem auðhyggja er óneitanlega ráðandi hugmyndafræði, sé mönnum í auknum mæli erfiðara um vik þegar við þeim blasa auðæfi sem eru ómetanleg. Skoðun Nancy er sú að viðamikill og mikilvægur hluti mannlegs lífs felist í því sem ekki er hægt að leggja mælikvarða á, því sem er ómetanlegt. Á meðal þess sem það á við telur Nancy meðal annars vera ást, list og hugsun. Hér sé um þætti sem gefa lífinu gildi, en ekki sé hægt að meta hvert það gildi er í raun. Auðhyggjan,\ eða kapítalisminn, knúin rökhyggju, hneigist á hinn bóginn til að reyna að fella allt mannlegt líf og breytni undir sama mælikvarðann - peninga. Peningar eru sá mælikvarði sem tilraun er gerð til að fella allt mannlegt undir, í ljósi hagkvæmni og skipulags. Menn reyna eins og þeir geta að fella fleira og fleira undir þennan mælikvarða, alveg óháð því hvort það sé annaðhvort mögulegt eða æskilegt.

Því er ekki að neita að peningar eru öflugt og hagnýtt tæki, og að notkun þeirra auðveldar margvíslegar tegundir mannlegra samskipta. Á hinn bóginn er þó nauðsynlegt að líta til þess að allt verður ekki undir sama mælikvarðann fært, og að það sem við teljum oft það mikilvægasta í lífinu er iðulega það bæði þrátt fyrir, ef ekki beinlínis vegna þess að það fellur ekki undir mælikvarða fjármagnsins. Hér erum við að ræða um andlegt ríkidæmi eða verðmæti, ást, list og hugsun. Það er ekki nóg með að þessi verðmæti séu ómetanleg, heldur er það svo að þegar litið er fram hjá því þá veldur það vandræðum í annars góðri og skipulegri framkvæmd auðvaldskerfisins. Það að auðvaldið sættir sig ekki við að allt er ekki hægt að setja undir sama hatt hefur í gegn um tíðina valdið hvað mestum vandræðum innan þess kerfis. Það er vegna þessa, meðal annars, sem að smásmugulegir listmunir geta, án sýnilegrar ástæðu, sveiflast gífurlega til í verði, jafnvel svo að ljósmynd sem fyrir örfáum árum þótti alls ekki merkileg að neinu leyti er allt í einu orðin meir en 150 milljóna króna virði. Það er ekki vegna þess að hún sé verðlaus. Það er vegna þess að í grunninn er verðmæti hennar ómetanlegt. Vegna þess getur það gerst að verð sem hún er seld á fjúki skyndilega upp úr öllu valdi.

Það að listin, eða að minnsta kosti sú list sem einhvers er virði, er í grunninn ómetanleg, hefur í auknum mæli skapað vandkvæði innan verðmætakerfisins sem í auknum mæli leitast við að meta allt á grundvelli peninga. Þetta hefur meðal annars lýst sér í því að verk sem í upphafi hafa verið verðlagðar á lágu verði, eða hafa þótt svo ómerkileg að engum datt í hug að kaupa þau, geta skyndilega vakið athygli, og í kjölfarið selst fyrir óskaplega háar upphæðir. Fyrr á tímum skeði það oft að snillingarnir sem gerðu þessi ómetanlegu listaverk lifðu áfram í fátækt á meðan þeir sem höfðu keypt þessi ómetanlegu verk fyrir lágar upphæðir hirtu afraksturinn af snilligáfu listamannanna. Það var af réttlætiskennd, þessvegna, sem löggjafinn setti lög til að tryggja snillingunum hluta í hagnaðinum sem hvenær sem er og skyndilega gat orðið til. Á því byggja höfundarlögin, að höfundar og ættingjar þeirra njóti þess í þeim örfáu tilvikum sem verk þeirra verðleggjast upp úr öllu valdi.

Það er þetta sem liggur að baki höfundarverndinni sem Knútur Bruun er að vinna að. En í því tilviki verður þó einnig ljós helsti agnúinn sem er á þessu kerfi : Það er nefnilega síður en svo auðvelt að meta hvenær eitthvað sem einhver gerir verður í raun að höfundarverki, hvað þá að meta hvenær höfundarverkið verður ómetanlegt. Það er nefnilega svo að oft á tíðum er ekki ýkja mikill munur á hlut sem verður til fyrir ætlan höfundar, eða sem verður til fyrir tilviljun, í öðru en listrænum tilgangi. Á sama hátt er í eðli sínu ómögulegt að búa til mælikvarða um snilligáfu, um það hvenær verk einhvers verður í raun og veru ómetanlegt - það gefur auga leið : ef hægt er að fella verkið undir einhverskonar mælikvarða, þá verður verkið ekki lengur ómetanlegt.

Til að auðvelda sér þetta - það að þurfa að meta ómetanleika hvers verks fyrir sig, án mælikvarða - þá hafa menn iðulega brugðið á það ráð að fella heilu greinarnar undir höfundarhugtakið, og þar með undir listhugtakið, óháð innihaldi. Þannig verða öll málverk í eðli sínu ómetanleg listaverk, og höfundarvarin. Að sami marki verða allar ljósmyndir taldar vera ómetanleg listaverk, og höfundarvarin að sama marki.

Þetta virkar einfalt, og skynsamlegt, þar til að jaðartilfellin hrannast upp og það að listamenn eru í eðli sínu öllum skilgreiningum og mælikvörðum andsnúnir - skiljanlega. Það er vegna þessa sem menn komast í bobba þegar venjuleg veggmálning, sem enginn taldi list, verður allt í einu ómetanlegt listaverk þegar Ívar Valgarðsson er búinn að rúlla gífurlega oft yfir sama flötinn og skera afraksturinn niður í kubba, kubba sem hljóta verðgildi sitt á handahófskenndan hátt eins og önnur listaverk. Það er einnig þess vegna þegar Knútur Bruun kemst í bobba þegar hann þarf allt í einu að verja ljósmynd sem svo augljóslega var víðsfjarri því að vera listaverk eða meðvituð listræn athöfn, sem einmitt höfundarverk. Í tilviki Ívars þá var það samhengið sem gerði málninguna að listaverki. Í tilviki Ólafs Elíassonar á það sama við um ljósmyndirnar. Þær voru einskis virði og víðsfjarri öllum hugmyndum um höfundarverk þar til þeir sem tóku þær sáu þær í verki Ólafs. Þegar ljósmyndirnar voru sýnilega orðnar ómetanlegar rak ljósmyndarann sem tók tækifærismyndina í rogastans, og taldi að ef til vill ætti hann rétt á að fá hlutdeild í ómetanlegu verðgildi verksins. Gallinn var bara sá að Ólafur hafði farið framhjá markaðnum með verðgildi verksins. Ólíkt öðrum verkum, sem eru seld fyrir handahófskennda upphæð, þá hafði Ólafur gefið verkið almenningi, án þess að nein tilraun hefði verið gerð til að búa til verðmiða á það. Þannig var verkið óneitanlega ómetanlegt án nokkurra tenginga við peningakerfið.

Og þar komum við að hinu málinu. Það er nefnilega menningarleg hefð fyrir því að stjórnvöld hér og þar og allsstaðar hafa haft talsverðan skilning á vandamálum sem tengjast því þegar reyna á að fella ómetanlega hluti undir jafngildisstefnu markaðarins. Vegna þessa hefur mörgum þótt æskilegt að losa listamenn og hugsuði (ég veit ekki með elskendur) undan þeirri áþján sem því fylgir að vera að markaðssetja það sem í grunninn er ekki markaðsvara. Fyrr á tímum var algengt að þjóðhöfðingjar, og aðrir höfðingjar, tækju listamenn og heimspekinga undir sinn verndarvæng og héldu þeim uppi þannig að þeir gætu áhyggjulausir sinnt list sinni eða hugsun, án þess að hafa áhyggjur af framfæri sínu. Þessir listamenn og hugsuðir gátu þá unnið verk sín af heilindum, og sannfæringu, í þágu heildarinnar. Mörg þeirra tónsmíða, málverka, bygginga og höggmynda sem unnar voru á þennan hátt voru því aldrei seldar. Þær féllu í hlut þeirra sem studdu listamennina, eða í hlut almennings sem gat notið þeirra, og urðu að lokum öllum til yndis - en það er það sem það ómetanlega er yfirleitt : fólki til yndis, ómetanlegs yndis.

Oftast voru það opinberir aðilar sem stóðu af slíkum höfðingsskap, þótt dæmin um einkaaðila hafi einnig verði fjölmörg. Besta dæmið um slíkt er vitaskuld þegar Theo Van Gogh keypti um árabil öll málverk Vincents bróður síns. Honum fannst nauðsynlegt að bróðir sinn gæti áhyggjulaus haldið áfram að gera ómetanleg listaverk og hélt honum þessvegna uppi. Til þess að særa hann ekki lét hann sem að verkin seldust á markaði, væru tæk markaðsvara, sem þau vitaskuld voru ekki. Vincent náði því að vinna ötullega að list sinni í skjóli bróður síns. Theo, hins vegar, átti eftir að uppskera ríkulega eftir að Vincent var allur, vegna þess að af einhverjum ástæðum kom að því að aðrir en hann báru skynbragð á hversu ómetanleg málverki voru og voru þessvegna tilbúnir til að greiða háar upphæðir til að fá að njóta þeirra.

Í lýðræðisríkjum nútímans hefur hlutverk prinsins eða konungsins, að styðja við sköpun þess ómetanlega, orðið í auknum mæli á könnu ríkisvaldsins, sem deilir fé úr sameiginlegum sjóðum til uppbyggingar samfélagsins. Hluti af þeirri uppbyggingu er að hlúa að listum og hugsun, því sem er ómetanlegt, að gera listamönnum mögulegt að vinna að listsköpun sinni án þess að hafa áhyggjur af því hvort markaðurinn setji einhverja handahófskennda upphæð á verkin þannig að þeir geti framfleytt sér. Þegar menn gera ómetanlega hluti, eins og Van Gogh, þá er engan veginn hægt að treysta því að markaðsöflin nái að styðja við þá. Reynsla sögunnar sýnir það að auk markaðarins verður almenningur, ríkið, einnig að koma að málum og styðja við list og hugsun. Það er eina leiðin til að ástin fái blómstrað!

Það má því vera ljóst að þegar hið ómetanlega er til umfjöllunar, koma úrlausnarefnin nú sem fyrr til með að vera flókin og margbreytileg. Enn sem fyrr verður að meta gildi verka á forsendum hvers og eins, þar er ekki hægt að setja skýra mælikvarða, eins og hvort um ljósmynd eða málverk er að ræða. Að sama skapi verður samfélagið, ef það á að geta vaxið og dafnað á andlega sviðinu, einnig að halda áfram að hlúa að hinu ómetanlega og gefa fólki færi á því að skapa þannig hluti, listaverk og heimspekihugleiðingar. Það er eitthvað orðið skrýtið við samfélag sem telur bara vinnu sem snýr að því að framleiða söluvarning og að sýsla með peninga „eðlilega vinnu fyrir venjulegt fólk". Samfélag þar sem lífið er þess virði að lifa því verður einnig að gera ráð fyrri því að eðlilegt fólk hafi áhuga á því að vinna, eðlilega, við það að skapa ómetanleg gæði. Það er nefnilega oft ekki fyrr en löngu síðar að uppgötvast hvert af þessu eðlilega fólki reynist í raun vera þeirri gáfu gætt að búa til hluti sem reynast ír reynd algerlega ómetanlegir. Hvar værum við stödd ef Theo, í stað þess að styðja við bróður sinn, hefði þvingað hann til að fá sér „eðlilega vinnu eins og eðlilegt fólk"?

]]> Þrískiptur misskilningur og lýðræði tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.190 2010-09-08T13:11:31Z 2010-09-14T15:52:52Z Í umræðu undanfarið hefur mikið verið rætt um það hvort og hvernig lýðræði á Íslandi hefur brugðist. Þar hafa mætir menn, þar á meðal Alþingismenn, tekið þátt í umræðunni og fundið að ýmsum þáttum í íslenskri stjórnskipan í því... Hlynur Helgason Í umræðu undanfarið hefur mikið verið rætt um það hvort og hvernig lýðræði á Íslandi hefur brugðist. Þar hafa mætir menn, þar á meðal Alþingismenn, tekið þátt í umræðunni og fundið að ýmsum þáttum í íslenskri stjórnskipan í því samhengi. Sum atriðin, eins og þau er varða óskýrleika í stjórnarskrá, eru réttmæt, á meðan í umræðu um önnur gætir grundvallarmisskilnings á forsendum lýðræðisskipunar og framkvæmd þess. Helsti misskilningurinn á við um svonefnda þrískiptingu ríkisvaldsins, um aðskilnað löggjafarvalds, dómsvalds og framkvæmdavalds. Sá misskilningur byggir að hluta á sögulegum skýringum, þar sem menn taka til fyrirmyndar hugmyndir sem höfðu það að markmiði að vernda völd aðalsmanna og konungs. Að hluta til er skýringa einnig að finna í framkvæmd lýðræðis í sumum nágrannalanda okkar þar sem lýðræðisforsendur brestur að meira eða minna leyti þótt stjórnskipunin sé samt sem áður kennd við lýðræði.

Lýðræðishugmyndin

Í grunninn er frumforsenda lýðræðis afar einföld. Hún byggir á hugmyndum sem þróaðar voru í Grikklandi til forna, þar sem menn báru saman mismunandi aðferðir við stjórnum til að finna æskilegustu leiðina. Að mati gríska heimspekingsins Aristótelesar, sem var uppi í fjórðu öld fyrir Krist, voru tvær aðferðir skynsamlegastar til að stýra frjálsu fólki. Annars vegar lýðræði (demókratí), þar sem hver og einn borgari hafði fullveldisvöld, og hins vegar auðvald (óligarsí), þar sem fullveldið byggði í hlutfalli á auðæfum fólks. Í nútímanum á Vesturlöndum eru báðar þessar hugmyndir lífseigar. Segja má að lýðræðisreglan sé í grundvallaratriðum reglan við ríkis- og sveitarstjórnir, á meðan auðvaldsreglan sé meginreglan í stýringu fyrirtækja.

Að mati Aristótelesar var það staðreynd að enginn maður væri alvís eða algóður. Vegna þessa komst hann að þeirri niðurstöðu að í samfélagi frjálsra manna væri lýðræði besta leiðin til stjórnunar. Ef fáir einstaklingar stýrðu hefðu gallar þeirra og vanþekking, jafnvel þótt þeir væru betri og vitrari en aðrir menn, til með að hafa meiri áhrif en ef margir héldu um völdin. Að mati Aristótelesar var ávinningurinn í því að sameina kraftana, að gæði margra, þótt lítil væru hjá hverjum, eða gáfur margra, þótt litlar væru hjá hverjum, hefðu í raun gríðarleg samlegðaráhrif, þannig að í heildina skilaði fjölskipað vald betri niðurstöðu fyrir frjálsa menn en fáskipað, jafnvel þótt þeir fáu væru bæði betri, ríkari og vitrari. Það má segja að þessi röksemdafærsla Aristótelesar sé enn þann dag í dag fullkomlega góð og gild, og að það sé á slíkum rökum sem við byggjum þá trú okkar, hér á Vesturlöndum, að lýðræði sé besta leiðin til stýringar ríkis.

Grunnhugmyndin að baki lýðræðis er því sú að það er mikilvægt að margir séu um að taka ákvarðanirnar, að yfirvaldið sé skipað fjölda fólks. Vitaskuld er bein og stöðug þátttaka alls almennings í ákvarðanatöku ekki möguleg, þótt hún sé æskileg út frá forsendum lýðræðis. Þetta þýðir í reynd að það þarf að velja fulltrúa úr hópi almennings til að halda utan um völdin. Því fleiri sem þeir eru, því betra - þeim mun meira lýðræði. Ef fulltrúarnir sem halda utan um völdin eru of fáir, þá er hætt við að forsendur lýðræðis bregðist. Á Íslandi höfum við ákveðið að 63 sé hæfilegur fjöldi. Þetta eru mikið færri en í mörgum nágrannalöndum, sem er áhyggjuefni, en hins vegar má vera að vegna mannfæðar á Íslandi sé illgerlegt að hafa þá fleiri.

Hér á Íslandi höfum við valið þann kost að kjósa á skipulegan hátt fulltrúa okkar á Alþingi. Það er alls ekki óskynsamleg aðferð. Það er hinsvegar ekki endilega forsenda lýðræðis að þetta sé gert á þennan hátt. Aðrar aðferðir hafa sögulega verið notaðar í lýðræðisríkjum, og reynst vel. Það mætti til dæmis velja fólk til Alþingissetu af handahófi. Slík skipan væri verulega lýðræðisleg og trygging þess að þeir sem með valdið færu væru í raun þverskurður þjóðarinnar. En, hvernig sem menn ákveða að velja fulltrúa sína, þá er það mikilvægasta forsenda lýðræðisins að þessir fulltrúar stjórni í raun og veru þjóðfélaginu. Ef sú forsenda bregst, þá er ekki lengur um lýðræði að ræða, þótt menn kunni ef til vill að kalla kerfið því nafni.

Ranghugmyndir um þrískiptingu ríkisvaldsins

Í samtímanum eru uppi lífseigar hugmyndir um að lýðræði byggi á þrískiptingu ríkisvaldsins - í löggjafarvald, dómsvald og framkvæmdavald. Þessar hugmyndir eru að sumu leyti byggðar á hugmyndum Grikkja, en í grunninn má segja að um sé að ræða mistúlkun á hugmyndum franska stjórnspekingsins Montesque. Montesque ritaði um stjórnskipun um miðja 18. öld, og greindi kosti og galla einræðis og konungsveldis í samtíma sínum, auk þess að bera þessi kerfi saman við lýðræðiskerfi Rómverja og Grikkja. Hann taldi að lýðræði gæti einungis átt við í smáum borgríkjum, á meðan stórveldi gætu ekki náð að halda utan um völdin nema í einræðiskerfi. Hann taldi hins vegar skynsamlegast fyrir ríki Vesturlanda að taka upp konungsveldi að breskri fyrirmynd, með þremur valdastofnunum sem veittu hverri annarri aðhald. Þessar stofnanir voru þing, þar sem lýðræðisleg sjónarmið almennings ættu sér vettvang, lávarðadeild, þar sem hinir betri þegnar þjóðfélagsins gætu haft vit fyrir hinum, og konungur, sem með skipan ráðherra héldi utan um stjórnsýsluna. Það var í raun þetta sem Montesque átti við þegar hann talaði um þrískiptingu ríkisvaldsins.

Þegar fyrstu stóru lýðræðisríkin urðu til, eins og Bandaríki Norður-Ameríku, höfðu kenningar Montesque, illu heilli, mikil áhrif á skipan mála. Þessi ríki byggðu skipulag sitt því ekki á einungis á grunnhugmyndum um lýðræði, þótt þær væru mikilvægar, heldur á hugmyndum Montesque um skipan konungdæmisins. Hugmyndin um þrískipun valdsins á milli aðals, almennings og konungs, sem veittu hverri annarri aðhald, var umbreytt yfir í hugmynd um að þing, hæstiréttur og forseti væru sjálfstæðar valdastofnanir sem veittu hverri annarri aðhald. Í Bandaríkjunum kom forsetinn inn í stað konungs, með víðtækt vald til framkvæmda, til skipunar dómara, og með neitunarvald yfir ákvörðunum þingsins. Þótt þessar stofnanir eigi að heita aðgreindar, er það í reynd forsetinn sem hefur flesta þræði í hendi sér. Bandaríkjamenn tóku einnig upp tvískipt þing, í anda Montesques og breska kerfisins, með öldungadeild skipaðri fulltrúum fylkjanna, þar sem misvægi atkvæða einstaklinga er gríðarmikið, og fulltrúadeild þar sem almenningur á sér raunverulega fulltrúa. Þessi tvískipting þingsins tryggði enn frekar völd forseta, þar sem að mismunandi áherslur milli ólíkra þingdeilda skerða möguleika þess til beinna áhrifa. Í Bandaríkjunum er það því svo að fjölskipaða lýðræðið, þingið, sem í ljósi þess að þar eru fulltrúar almennings ætti að fara með völdin, er í reynd háð valdi forseta, eins manns, að meira eða minna leyti.

Tvöföld framkvæmd lýðræðis

Svo vikið sé á ný til Aristótelesar, þá er ljóst að helstu vandamálin við framkvæmd lýðræðis, þar sem valdið er í höndum frjálsra einstaklinga, eru að kerfið er í raun alltaf tvöfalt í eðli sínu. Annarsvegar er um að ræða það sem á grísku er kallað politeia, og snýr að því að skilgreina réttindi og skyldur borgaranna. Hinsvegar politeuma, um það hvernig stýring þessara réttinda og skyldna fer fram. Í okkar umræðu væri hægt að túlka þessi hugtök sem annarsvegar löggjafarvald (constitution) og hinsvegar framkvæmd laganna eða stjórn (government). Út frá lýðræðishugmyndinni er fullveldi borgaranna eitt og óskipt, og tekur bæði yfir það að setja reglurnar og að framkvæma þær. Sú hugmynd að valdinu skuli skipt upp í sjálfstæðar einingar byggir einungis á hagkvæmissjónarmiðum í flóknu samfélagi, ekki á lýðræðishugmyndinni. Það er ljóst að í fullkomnu lýðræði myndi þing borgaranna byrja á því að setja reglurnar og síðan fylgja þeim eftir. Í nútímanum yrði slíkt því miður ógerlegt.

Til þess að fylgja reglunum eftir er því nauðsynlegt að framselja vald þingsins til stofnana ríkisins. Þingið, sem eru fulltrúar borgaranna og því handhafar fullveldis í lýðræðisríki, sér um að dómarar séu skipaðir til að skera úr um þeim álitamálum sem upp kunna að koma í sambandi við framkvæmdir ríkisins, eða á milli einstakra borgara sem ekki ráða við að uppfylla sínar skyldur eða brjóta á frelsi annarra borgar. Þingið sér einnig um að skipa fulltrúa sína til að framfylgja því sem það hefur ákveðið. Á Íslandi hefur þingið oftast ákveðið að skipa yfirmenn yfirstofnana úr sínum hópi. Það skipar sína menn til að fylgja fyrirmælum sínum eftir. Þetta er hins vegar ekki nauðsynlegt út frá lýðræðishugmyndinni; Alþingi gæti allt eins ákveðið að skipa ráðherra úr hópi embættismanna. Einnig gæti Alþingi, ef það vildi, skipað nefndir úr sínum hópi til að stýra ráðuneytunum. Segja má að það að hafa einn ráðherra fyrir hvert valdsvið, sem er sú aðferð sem Alþingi nýtir til að framselja vald sitt, sé í raun arfleifð frá tímum konungs, enda var hugmyndin að baki ráðherra upphaflega sú að þeir væru ráðgjafar konungs. Núna skipar þingið hinsvegar ráðherra, sem eru tengiliðir þingsins við stofnanir þjóðfélagsins, en einnig hugsaðir sem ráðgjafar þingsins.

Aðgreining löggjafarvalds og framkvæmda þess, er því að talsverðu leyti nauðsyn í flóknu þjóðfélagi. Í núverandi kerfi á þessi yfirfærsla valda sér stað innan ráðuneyta eða á milli ráðuneyta og annarra stofnana. Löggjafarvaldið skipar fulltrúa sína sem yfirmenn ráðuneytanna, og tryggir sér þannig völd yfir þeim. Í ráðuneytum eflist sjálfstæði til framkvæmda síðan smátt og smátt, sumar deildir hafa einungis samband við ráðherra í gegn um milliliði, á meðan aðrar njóta mikils sjálfstæðis. Löggjafarvald og framkvæmdavald í lýðræðisríki á í raun að vera sami hluturinn, á hendi þings með fjölskipað umboð frá almenningi, en það er ljóst að við framkvæmd ákvarðana verður að framselja valdinu til stofnana ríkisins að talsverðu leyti. Það þarf þó alltaf í þessu samhengi að vera ljóst að þeir sem fara með framkvæmdina í lýðræðisríki hafa ekki bein völd, framkvæmdavald eða dómsvald mega í lýðræðisríki ekki að vera til í reynd sem sjálfstæður aðilar, heldur einungis sem framlenging fullveldisins, sem er í höndum þingsins.

Vandamál og kostir í stjórnskipan Íslands

Á stjórnskipan Íslands í nútímanum eru vissir gallar, sem eru í reynd leifar konungsskipulags, og geta grafið undan lýðræðinu. Þar ber fyrst að nefna sérkennileg völd forseta lýðveldisins og forsætisráðherra. Út frá lýðræðishugmyndinni er afar mikilvægt að allt fullveldið sé í höndum margra kjörinna fulltrúa, eða s.s. Alþingis. Vegna þessa er mikilvægt að einstakir embættismenn, hvort sem þeir eru kosnir eða ekki, geti aldrei haft völd yfir ákvörðunum sjálfs þingsins. Þegar forseti ákveður að túlka skyldur sínar þannig að hann hafi neitunarvald yfir ákvörðunum Alþingis, hversu vitrar eða góðar sem ákvarðanir hans eru, þá er hann að grafa undan lýðræðinu. Að sama skapi er óásættanlegt að forsætisráðherra, í samstarfi við forseta, skuli hafa vald til að rjúfa þjóðkjörið þing. Það er þingið sem á að geta sett bæði forseta og forsætisráðherra af, ekki öfugt. Það er forgangskrafa í lýðræðisríki að fjölskipað vald hafi ætíð yfir fáskipuðu valdi að segja. Á því byggja grunnhugmyndir þess.

Þessi vandamál, sem tengjast eldri ólýðræðislegum hugmyndum um stjórnskipan okkar, eru smávægileg í samanburði við ástandið í sumum nágrannaríkjum okkar. Í mörgum löndum hefur lýðræðishugmyndin verið fótum troðin þannig að einn aðili er kjörinn til að halda utan um meginþætti fullveldisins. Í þeim ríkjum eru forsendur raunverulegs lýðræðis í reynd ansi veikar. Hér á landi er valdið hinsvegar, fyrir utan örfáar óheppilegar undantekningar, í raun í höndum Alþingis. Á þeim forsendum er alls ekki um það að ræða að Alþingi krefjist sjálfstæðis frá ríkisstjórn. Ríkisstjórnin er í reynd einungis framlenging á völdum Alþingis, og þar með þjóðarinnar. Ástæða þess að ráðherrar ráða svo miklu á þingi, eins og sumir hafa kvartað yfir, er ekki sú að skorti á aðgreiningu framkvæmda og löggjafar, heldur sú að þingið skipar yfirleitt leiðtogana úr sínum hópi sem ráðherra. Það er ekki hægt að ætlast til að þeir hætti að hafa áhrif á þingi þótt þeir gegni einnig mikilvægum skyldum á vegum þess. Ef menn vilja taka upp annað fyrirkomulag á framkvæmd mála, til dæmis þá að þingið hætti að skipa ráðherra úr sínum röðum, þá er ákaflega mikilvægt, út frá forsendum lýðræðis, að Alþingi haldi fullum völdum yfir þeim aðilum sem kynnu að verða skipaðir eða kosnir til að stýra framkvæmdum. Það má alls ekki gerast að komið yrði á valdastofnun til hliðar við Alþingi, sem gæti haft eitthvert umboð yfir því. Ef sú yrði raunin væri hætt á að orðið lýðræði yrði einungis innantóm klisja hér á landi, eins og reyndin er í sumum nágrannaríkjanna.

Það er þó á þessu sviði sem umbóta er þörf. Að formi til eru ráðherrar undir Alþingi, til að framkvæma fjölskipað vald þess og ráðleggja því. Í reynd virðist ríkisstjórnin hins vegar öðlast sjálfstætt líf, og vera sett yfir Alþingi um leið og skipun hennar er lokið. Þannig verður til fáskipuð ríkisstjórn sem framfylgir stefnu sinni, trúlega vegna fordæmis frá öðrum þjóðum, eins og hún hafi með framkvæmdavaldið að gera. Hún skipar dómara og hún getur rofið þing. Þarna hafa því lýðræðisforsendur brostið í framkvæmdinni. Það er vegna þessa sem Alþingi, fjölskipað yfirvald ríkistjórnarinnar, kvartar yfir því að geta hvorki haft eftirlit með eða stjórn á framkvæmd ákvarðana sinna.

Mögulegar lausnir

Þó svo að vandamálin sem snúa að skipulagi stjórnkerfisins hér á landi séu lítil í samanburði við það sem gerist hjá öðrum þjóðum, þá er samt ljóst að framkvæmd lýðræðisins hér á landi er ekki á þann veg að ásættanlegt sé. Það er því nauðsynlegt að skýra bæði forsendurnar og framkvæmdina þannig að ábyrgð stjórnvalda og verkaskipting sé skýr. Þar þarf sem sagt að skýra mörkin á milli lagasetningar, sem Alþingi sér um, og framkvæmda, sem er á höndum einstaklinga í ríkisstjórn með óskýrt sögulegt konungbundið umboð og illa skilgreinda ábyrgð gagnvart Alþingi, sem þó ætti út frá lýðræðisforsendum að vera yfir þá sett. Ein leið til úrbóta, sem ég hef áður minnst á, er að reyna að skilja á milli löggjafar og framkvæmda, eftir því sem kostur er á. Þá yrði stjórnskipunarvaldið í höndum fjölskipaðs Alþingis, sem yrði þá út frá lýðræðisforsendum æðsta stjórnstigið. Næsta stjórnstig yrði síðan sjálf ríkisstjórnin, fjölskipuð eins og sveitarstjórnir, en þó með mun færri umbjóðendur en Alþingi. Ríkisstjórn yrði þannig á ábyrgð Alþingis, sem hefði eftirlitshlutverk með henni, en sjálfstæð að vissu marki, eins og stjórnir stærri sveitarfélaga. (Að ríkisstjórn væri sett undir Alþingi byggir á því að það stjórnvald sem er fjölskipaðra hefur sjálfkrafa meira lýðræðislegt umboð en stjórnvald skipað færri fulltrúum.) Dómara væri þá eðlilegt að Alþingi skipaði, en einnig væri möguleiki á að sérstök nefnd skipuð fulltrúum bæði Alþingis og ríkistjórnar sæi um það hlutverk. Með slíku fyrirkomulagi væri lýðræðisleg staða allra stjórnvalda bæði sterkari og skýrari, og til fyrirmyndar á meðal vestrænna ríkja.
]]> Samhengisverk úr samhengi tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.189 2010-09-06T16:33:25Z 2010-09-06T18:50:19Z Það var annaðhvort 8. eða 9. apríl árið 1917 sem sýningarnefnd The Indepentents listsýningarinnar í New York áttu á hatrammri deilu yfir hlut sem Richard Mutt hafði sent inn sem sýningargrip. Gripurinn var hlandskál, ætluð karlmönnum á almenningssalernum, fest á... Hlynur Helgason Það var annaðhvort 8. eða 9. apríl árið 1917 sem sýningarnefnd The Indepentents listsýningarinnar í New York áttu á hatrammri deilu yfir hlut sem Richard Mutt hafði sent inn sem sýningargrip. Gripurinn var hlandskál, ætluð karlmönnum á almenningssalernum, fest á bakinu á stöpul og hroðvirknislega merkt, stórum stöfum, R. Mutt. Nefndin átti í mestu erfiðleikum með að sætta sig við að sýna svo klúran grip á sýningu sem átti að hefja nútímalist til vegs of virðingar, og gerði sér engan veginn grein fyrir því að sjálfur formaður nefndarinnar, virtur franskur myndlistarmaður, var sá sem stóð fyrir verkinu í þeim tilgangi að fletta klæðum af smáborgaralegum hugmyndum aðstandenda sýningarinnar.

Símskeytið sem Robert Rauschenberg sendi sem listaverk á portrettsýningu í Galerie Iris Clert í París árið 1961.

Árið 1961 sendi Robert Rauschenberg símskeyti til Galerie Iris Clert í París með textanum "This is a portrait of Iris Clert, if I say so." Skeytið var framlag Rauschenbergs til sýningar á portrettverkum sem Iris stóð fyrir í galleríi sínu, en jafnframt innlegg í umræðu um tilgang og takmörk listarinnar sem listamenn voru ekki endilega ráðandi afl í að móta.

Árið 1985 varpaði pólski listamaðurinn Krzysztof Wodiczko hakakrossmerki í um tvo tíma á framhlið Suður-Afríska sendiráðsins í Lundúnum. Upphaflega hafði staðið til að varpa mynd af sprengju á súlu Nelson sjóliðsforingja á Trafalgartorgi, en Wodiczko ákvað á síðustu stundu að skipta um skyggnu og nýta sér tækifærið sem bauðst í návígi við sendiráð ríkisins sem enn hélt stefnu sinni um aðskilnað kynþátta til streitu.

Frá vörpun Krzyzstof Wodiczkos á framhlið Suður-Afríska sendiráðsins í Lundúnum árið 1985.

Þessir þrír viðburðir eru með mikilsverðari atburðum í sögu þeirrar tegundar listar sem hefur að markmiði að hafa með inngripi í ákveðna atburðarás bein áhrif á það samhengi sem listin er sýnd í. Í fyrri tilvikunum tveimur var samhengið aðstæður og stofnanir listmenningarinnar sjálfrar. Þar hafa slík verk oft verið áhrifaríkust, þótt vitaskuld séu fjölmörg dæmi um samhengisbundna list sem hefur verið unnin í samhengi sem telst utan hins almenna samhengis listarinnar. Þriðja tilvikið er ágætis dæmi um slíkt, þar sem listamanni er boðið að sýna í almennu samhengi og nýtir tækifærið til að hafa áhrif á það samhengi á annan hátt en stjórnvöld ætluðu honum í upphafi.

Eins og sjá má á þessi tegund listar þó nokkuð langa sögu. Forsendur hennar byggja á því að tilgangur listarinnar sé almennt að hafa áhrif á samfélag sitt og samhengi. Listin getur oft á tíðum heft slík áhrif með hefðbundnum meðulum, en einnig er það hlutverk listarinnar að hafa áhrif á annan máta en gengur og gerist. Þessi þrjú listaverk sem rakin eru hér að ofan eru af þeim meiði, þar sem aðferðin við listsköpunina mótast af því markmiði sem listamaðurinn setur sér og byggir á þeim aðstæðum sem eru fyrir hendi þegar verkið er gert og sýnt.

Nú á dögum er fjöldi góðra listamanna sem hefur tileinkað sér, öðru fremur, aðferðir sem þessar. Þessir listamenn gera góð og sterk verk, ýmist inn í samhengi liststofnana eða úti á meðal almennings, og þá út frá forsendum annarra stofnana samfélagsins. Eins og gefur að skilja eru verk þessi ekki endilega skýrt aðgreind frá því samhengi sem þau eru unnin inn í, þau eru ekki römmuð inn á hefðbundinn hátt, ef svo má segja. Stundum, eins og í tilviki Duchamps, kemur listrænt gildi og áhrif þeirra ekki glögglega fram fyrr en löngu eftir að atburðirnir sem þau tengdust eru liðnir. Stundum, eins og í tilviki Rauschenbergs, byggir listræn virkni verksins að mestu á framsetningu listamannsins sjálfs, að hann setji það fram sem listaverk og skilgreini þannig samhengi þess í verkinu sjálfu. Stundum, eins og í tilviki Wocziskos, verður verkið að listaverki einungis vegna þess að sá sem gerði það er viðurkenndur listamaður og verkið ósjálfrátt túlkað í því samhengi.

Þegar um hefðbundin listaverk, sem vinna inn í hefðbundið listsamhengi, er að ræða, þá er engin þörf á því að velta því fyrir sér hvort um listaverk er að ræða, heldur geta menn snúið sér beint að fagurfræðilegri umræðu um gildi þeirra og gæði, sem eru orð sem fjalla, í einfölduðu máli, um áhrif þeirra. Þegar listaverk eru unnin á annan hátt, eins og á við um þau þrjú verk sem talin eru hér að ofan, þá er, á hinn bóginn, nauðsynlegt að skoða heildarsamhengi þeirra áður en hægt er að meta þau með fagurfræðilegum mælikvörðum. Þá vakna upp spurningar um á hvaða hátt þau eru listaverk, og hvernig þau eru það. Að vekja slíkar spurningar er einmitt eitt af markmiðum listamannanna sem í hlut eiga, þær eru einmitt mikilvægur hluti þess samhengis sem þeir eru að vinna inn í. Þegar búið er að reyna að svara þeim, að einhverju marki, þá er hægt að snúa sér að hefðbundnari umræðu um gildi þeirra og gæði.

Frá sýningu Libiu Castro og Ólafs Ólafssonar á verkinu 'Lobbyists' í Nýló í september 2010.

Í Nýlistasafninu sýna þau Libia Castro og Ólafur Ólafsson núna verkið Lobbyists, en það verk byggir einmitt á forsendum áðurnefndrar samhengislistar um áhrif sín og viðtökur. Verkið er að stofni til heimildarmynd, afbrigði fréttaskýringarmynda, um svokallaða lobbíista sem starfa við Evrópuþingið. Í verkinu fylgjumst við meðal annars með lobbíista Greenpeace, auk þess sem verkið veitir okkur innsýn í heim og verklagshætti annarra lobbíista á þinginu. Sem heimildarmynd er myndin þokkalega áhugaverð, sér í lagi fyrir þá sem áhuga hafa á miðstjórnarvaldi Evrópusambandsins eða eiga hagsmuni sína undir því valdi. Hún hefði trúlega að mestu leyti fallið ágætlega inn í almenna dagskrá gagnrýnna sjónvarpsstöðva í Evrópu eða Ameríku, og ekki er ósennilegt að viðtökur hennar þar hefðu reynst jákvæðar. Að hljóðrás sögumanns er söngluð að meira eða minna leyti hefði ef til vill þótt nokkuð óvenjulegt á slíkum vettvangi, en þó ekki svo að það hefði haft teljandi áhrif.

En Ólafur og Libia hafa valið mynd sinni annan farveg; í stað þess að leita á mið gagnrýnnar fjölmiðlunar sýna þau sköpunarverk sitt á vettvangi gagnrýnnar listar. Þau gera því þá kröfu að verkið sé ekki metið sem fjölmiðlaverk, heldur sem listaverk. Þar staðfæra þau verkið úr almennu samhengi fjölmiðlunar og færa það inn í sértækt samhengi listsýningar. Með þeirri aðgerð breyta þau forsendum verksins og umgjörð, gera það samhengislistaverki, ef svo má segja, og þar af leiðandi undirorpið umræðu um gildi og forsendur myndarinnar sem listaverks, auk þess sem það verður einnig undirorpið fagurfræðilegu mati á gæðum sínum.

Í texta sem fylgir sýningunni eru ýmsar góðar upplýsingar um feril verksins og aðstæður. Þar kemur fram að það byggi á rannsóknum listamannanna á þeim aðstæðum sem kynntar eru í verkinu, og að hljómsveitin Hjálmar og breska leikkonan Catherine Delton hafi í sameiningu unnið hljóðrásina. Einnig kemur fram að verkið hefur hlotið góðar viðtökur og verðlaun við sýningar í Hollandi, þannig að ljóst er að á þeim slóðum er almennt mat manna að verkið hafi nokkurt fagurfræðilegt og listrænt gildi. Í sýningartexta kemur einnig fram að sýningin á verkinu sé frumsýning þess á Íslandi, sem er orðalag sem sjaldnast er notað um myndlistarverk, þótt það sé almennt notað um kvikmyndir og leikverk.

Það er kannski það sem veldur erfiðleikum við sýningu og móttöku verksins hér á landi. Um er að ræða samhengislistaverk, sem virðist vera gert út frá samhengi umræðu á meginlandi Evrópu, vera svar við aðstæðum á þeim slóðum. Það má vel ímynda sér að það spili skemmtilega inn í heita umræðu um Evrópumál í Hollandi, til dæmis. Framsetning þessa samhengisverks er hinsvegar þannig hér á landi að ekki virðist á hreinu í hvaða samhengi það er hugsað, það er ekki skýrt á hvaða hátt þessi heimildarmynd, með myndlistarlegum áherslum, gæti átt í samspili við allt aðra umræðu um þessi mál hér á landi.

Það á almennt við um listaverk sem byggja á samhengi að eðli þeirra er að mörgu leyti staðbundið, tengt þeim aðstæðum og samhengi sem þau eru búin til í. Vegna þessa er oft erfiðleikum bundið að flytja þau úr því samhengi inn í annað samhengi, ólíkt til dæmis flestum kvikmyndum þar sem forsendan er sú að þær falli inn í almennt samhengi. Slíkar kvikmyndir er hægt að sýna á mörgum ólíkum stöðum og við ólíkar menningaraðstæður án þess að innihald þeirra og áhrif veikist að neinu marki. Það hvarflar að manni að við yfirfærslu Lobbyists inn í íslenskt myndlistarsamhengi hafi staða og eðli verksins sem listaverks að sumu leyti gleymst, því aðstæður við framsetningu og sýningu verksins hér eru mikið frekar eins og um kvikmyndaverk væri að ræða, en þau er yfirleitt auðveldara að sýna óháð samhengi.

Samhengislistaverk eru, sem fyrr segir, gerð fyrir ákveðið samhengi, og byggja stöðu sína sem listaverk á því samhengi. Þetta felur í sér að þegar þau eru flutt yfir í ólíkt samhengi og ólíkar aðstæður, þá krefst það þess að talsverð vinna sé lögð í yfirfærsluna þannig að verkið meiki sens í því umhverfi sem það er fært í. Þessi þáttur hefur því miður brugðist við sýningu á Lobbyists Ólafs og Libiu í Nýlistasafninu. Vegna þessa virkar verkið ekki sem skyldi. Á Nýló skortir það einfaldlega þann stuðning og aðlögun sem það þyrfti miðað við breytt samhengi. Vegna þessa er framsetningin of veik til þess að hægt sé að skoða verkið alvarlega út frá listrænu samhengi. Spurningar um hvort það er listaverk og hvernig vakna í raun ekki þegar verkið er skoðað í Nýló. Vegna þessa verður verkið einungis þokkalega áhugaverð heimildarmynd, en skortir greinilega að vekja þær knýjandi spurningar sem maður ímyndar sér að það hafi ef til vill gert þegar það var sýnt í Hollandi. Hér vakna þær ekki, og þess vegna eru þær knýjandi ástæður ekki til staðar sem þyrfti til þess að ástæða væri til að fjalla um verkið út frá fagurfræðilegum forsendum. Meira að segja hljóðrásin, sem að sögn er fyndin og áhrifarík á sýningum í Hollandi, verður hér á landi veikburða tilraun til að gera nokkuð hefðbundna heimildarmynd að listaverki. Hér virkar hún einungis sem listrænn mannerismi.

]]> Geta þjóðaratkvæðagreiðslur eflt lýðræði? tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.184 2010-07-27T12:00:00Z 2010-07-27T15:05:08Z Umræðan í kjölfarefnahagshrunsins einkenndist af miklum trúnaðarbresti á milli almennings, handhafa fullveldis, og stjórnvalda. Í kjölfarið hafa komið fram margvíslegar kröfur um endurbætur á stjórnkerfinu, skiljanlega. Hugmyndir þessar eru margar áhugaverðar, en misraunhæfar ef krafan um eflingu lýðræðis er höfð... Hlynur Helgason Umræðan í kjölfarefnahagshrunsins einkenndist af miklum trúnaðarbresti á milli almennings, handhafa fullveldis, og stjórnvalda. Í kjölfarið hafa komið fram margvíslegar kröfur um endurbætur á stjórnkerfinu, skiljanlega. Hugmyndir þessar eru margar áhugaverðar, en misraunhæfar ef krafan um eflingu lýðræðis er höfð að leiðarljósi. Ég hef undanfarið reynt að fara vel í saumana á íslensku lýðræði og reint þá veikleika og þverstæður sem það byggir á, með það í huga að geta komið fram með raunhæfar hugmyndir um endurbætur, til að styrkja stoðir lýðræðisins og færa völdin á meira sýnilegan hátt í hendur almennings. Ofarlega í umræðunni undanfarið hefur verði krafan um beint lýðræði, þar sem íbúar geta tekið ákvarðanir um mikilvæg málefni án milliliða í kosningu. Sem hugsjón er þessi hugmynd, að mínu mati, bæði falleg og æskileg. Í framkvæmd eru þó ýmis vandvæði sem þarf að skoða vel áður en lengra er haldið. Það er nefnilega ekki sjálfgefið að það að færa meira af ákvörðunartökunni yfir í beinar kosningar leiði til meira lýðræðis, og reyndin hefur reyndar verið sú hingað til að oftar en ekki hafa beinar kosningar skert völd almennings. Hins vegar eru einnig leiðir vði skipulagningu beins lýðræðis þar sem í aðdraganda kosninganna og framkvæmd er hægt að koma að uppbyggilegri umræðu.

Horft yfir Sarajevo í Bosníu. Einn af mörgum grafreitum þeirra sem létust í stórskotaliðsárásum samlanda sinna úr fjöllunum í kringum borgina er niðri til hægri í fletinum. Hræðilegt dæmi um hvernig ekki tókst að byggja upp menningu málamiðlana stjórnmálum þegar einræði Títós lauk í Júgóslavíu.

Áður en ég held lengra, vil ég fyrst rifja upp forsendur lýðræðis, til að undirstrika á hvaða hugsjónum stjórnkerfi nútímans byggja. Segja má að lýðræðishugmyndir Vesturlanda hafi fyrst hlotið verulega umræðu á átjándu öld, og að þessar hugmyndir hafi í grundvallaratriðum haldið sér sem grunnur að stjórnkerfinu og valdaframsali almennings. Framkvæmdin hefur þó í gegnum tíðina yfirleytt verið misjöfn, og erfiðlega hefur gengið á mörgum stöðum að koma hugmyndunum í framkvæmd.Vesturlandabúar telja sig búa við lýðræði, en oft er raunin meir í ætti við einræði eða konungsveldi. Hugmyndirnar, eins og þær komu fram á 18. öld, byggðu í sinni einföldustu mynd á því hvernig menn ímynduðu sér aðstæður í borgríkjum á Grikklandi til forna. Þar byggði kerfið á  forréttindastétt borgara, þeirra karla sem voru í góðum efnum og gátu látið aðra vinna fyrir sig. Iðnaðarmenn, listamenn og verkafólk, hvað þá konur, voru ekki talin hæf í þennan hóp, vegna þess að þetta fólk hafði annaðhvort (s.s. konurnar) ekki náttúrulegar gáfur til að bera til að taka mikilvægar ákvarðanir, eða (s.s. karlarnir) tíma til að sinna slíkum hlutum vegna vinnu sinnar. En, svo haldið sé áfram, þessir karlar, borgarar, komu reglulega saman á fundum til að skera úr um sameiginleg hagsmunamál borgarinnar, setja lög og taka þær ákvarðanir sem þurfti að taka í samfélaginu. Fundir borgaranna voru lýðræðislegir, þetta var í grunninn beint lýðræði þessara sjálfskipuðu fulltrúa heildarinnar, enda fjöldinn ekki slíkur að þeir gætu ekki komið saman allir í þægilegum salarkynnum eða á torgum. Umræðan á þessum þingum borgaranna var yfirleytt vinsamleg, eins og við eigum að kynnast í félögum þar sem allir hafa saemiginlegra hagsmuna að gæta. Í þessu fólst ein af meginstoðum lýðræðis, s.s. það að reynt var að ná fram sem breiðustu samkomulagi um málefnin áður en ákvarðanir voru endanlega teknar, samkomulagi sem flestir ef ekki allir gátu sætt sig við. Þetta var því í raun fjölskipað lýðræði, þar sem hefðir gerðu ráð fyrir því að reynt væri að samhæfa sjónarmið meirihluta og minnihluta, í eins miklum mæli og það var hægt, áður en ákvarðanir voru teknar. Þó fól þetta herramannssamkomulag í sér, að ef möguleg málamiðlun var ekki möguleg, þá var hægt að leysa málin þannig að meirihluti réði. Þetta var því það sem ég vill kalla raunverulegt lýðræði en ekki meirihlutaræði. Hugmyndin var sú að meirihluti beitti sér ekki nema sem neyðarúrræði, sem þrautarvari til að koma í veg fyrir að pattstaða gæti komið upp og allar tilraunir til að ná samkomulagi þraut.

Nútíma lýðræði byggir á þessari ímynd, en vitaskuld er hún ekki framkvæmanleg og í reynd verður ávallt að víkja frá henni að einhverju leyti. Lýðræðisumbætur, eins og þær sem ég hef mælt fyrir, fela þessvegna ávallt í sér að stefnt skuli að lýðræðishugsjóninni, þótt aldrei verði hægt að uppfylla hana.

Allt frá upphafi hefur verið vikið frá forsendum hennar, aðallega vegna þess að í raun er ekki hægt að framkvæma hugmyndina nema í litlum félögum manna. Um leið og fjöldinn er orðinn mikið meira en, segjum, 500, þá verður að gera málamiðlanir. Í smáum borgríkjum á Grikklandi til forna fólst málamiðlunin upphaflega í því að takmarka fjölda borgara, með því að láta efnahag og hagsæld ráða hverjir réðu. Þar skipaði borgarastéttin sig sjálf sem fulltrúa kvenna, þræla, iðnaðarmanna, listamanna og verkamanna. Í reynd má segja að þessi hugmynd hafi haldið áfram allt fram á miðaldir, í lénskerfinu, þar sem aðallinn vegna yfirburða sinna var sjálfskipaður í því að stjórna.

Það var einnig ljóst, strax í Grikklandi, um leið og stjórnkerfið varð flóknara, að þing borgara gat einungis séð um að setja reglur, en að einfaldara kerfi þyrfti um framkvæmdina. Vegna þessa þróuðust ýmis kerfi stjórnunar, þar sem borgararnir veittu fulltrúa  umboð til að fara með framkvæmdavaldið.  Þeir skipuðu ýmist landstjóra, konung, og að lokum, í Rómarveldi, lauk þessu með því að keisari var skipaður. Eftir þetta varð ekki aftur snúið, framkvæmdastjórarnir tóku sér smátt og smátt meiri völd, þar til þeir voru ekki lengur bundnir skipan borgaranna, heldur töldust sjálfskipaðir. Til að einfalda hlutina, þá má segja að með þessu móti hafi lýðræðið orðið að einveldi konungs og aðalsmanna, án þess að nokkur fengi rönd við reist. Og í nútíma lýðræði eru þessar ólíku stefnur enn sprelllifandi. Annars vegar eru hefðir og tilhneigingar í átt til aukinnar umræðu og aukinnar málamiðlunar, hins vegar eru gagnstæðar hefðir og tilhneigingar í átt til meirihlutaræðis og einstrengislegrar stjórnunar. Báðar þessar hneigðir eru áberandi á Íslandi, í mismiklum mæli þó. Þegar umræðan snýr að beinu lýðræði, þá er mikilvægt að skoða að framkvæmd þess getur í raun styrkt meirihlutaræðið, og þar með grafið undan lýðræði, en einnig er mögulegt að beint lýðræði geti í raun eflt umræðu og styrkt hugmyndir um málamiðlun. Það veltur allt á framkvæmdinni.

Þegar hefðbundnar íbúakosningar eru skoðaðar, sér í lagi út frá framkvæmd þeirra á Íslandi, þá byggir framkvæmd þeirra á því að boðið er upp á einn valkost, sem kjósendur geta annaðhvort samþykkt eða hafnað. Þetta þýðir að strax í aðdraganda kosninganna er búið að loka fyrir lýðræðislegar umræður og möguleika á málamiðlun, sem er einn af hornsteinum lýðræðis. Það er þegar búið að fastákveða hvaða niðurstöður eru í boði. Það er því greinilegt að þessi tegund af beinu lýðræði er í raun meirihlutaræði í sinni hreinustu mynd, án nokkrra möguleika á málamiðlun.

Það geta þó, út frá umræðunni um lýðræði hér fyrir ofan, komið upp aðstæður þar sem þörf er á atkvæðagreiðslu af þessu tagi. Það á við þegar um greinilega pattstöðu er að ræða um mikilvægt málefni, og búið að fullreyna að málamiðlun er ekki möguleg. Ef við skoðum hins vegar sögu íslenskra íbúakosninga, þá má segja að þessi forsenda hafi sjaldnast verið til staðar þegar boðað hefur verið til kosninga. Í umæðunni um flugvallarmálið í Reykjavík voru margir kostir í stöðunni. Það voru uppi hugmyndir um að flytja völlinn til Keflavíkur með öflugum samgöngubótum, flytja hann upp á heiði, flytja hann út á Löngusker, eða fækka flugbrautunum og minnka þannig umfangið. Almenningi í Reykjavík gafst hinsvegar ekki kostur á að koma að þeirri umræðu, heldur gat einungis samþykkt eða hafnað því að flugvöllurinn skyldi vera látinn fara. Auk þess hafði engin tilraun verið gerð til málamiðlana á neinn sýnilegan máta áður en atkvæðagreiðslan átti sér stað. Það sama á við um stækkunarhugmyndir við álverið í Hafnarfirði, þar hefði mátt setja fram mun fjölbreyttari hugmyndir í stöðunni, eða reyna að finna málamiðlun á milli sjónarmiða aðila. Í Icesave málinu voru aðstæður hins vegar aðrar en í þessum tveimur dæmum. Þar hafði viss málamiðlun átt sér stað á þingi. Sú málamiðlun hafði hins vegar skilað niðurstöðum sem enginn í raun þorði að bera ábyrgð á, hvorki Alþingi, ríkistjórn, né forseti. Málið, sem í raun fól ekki í sér neina valkosti, var því sett í hendur almennings þannig að allir þeir sem hefðu átt að bera ábyrgð gætu þvegið hendur sínar af því.

Engin af þessum atkvæðagreiðslum stóðst þá kröfu að vera lokaþrautarvari í málum þar sem ágreiningur meiri- og minnihluta var í raun óbrúanlegur. Þó hefur sú staða komið upp, þó nokkuð oft, að slíkur óbrúanlegur ágreiningur hefur átt sér stað. Í öllum þeim tilvikum hefur Alþingi valið að knýja fram niðurstöðu í skjóli meirihluta, og tekið ábyrgð á því. Þetta átti t.d. við við inngönguna í NATO, inngönguna í EES, þegar kvóti var gerður framseljanlegur, eða þegar skattar á auðmenn voru lækkaðir úr 30% niður í 10%. Í þessum málum var uppi ágreiningur um grundvallarmál sem menn töldu að ekki væri hægt að gera málamiðlun um. Alþingi tók sjálft á þessum málum, þótt ef til vill hefðu þau átt erindi í beina já/nei atkvæðagreiðslu til að tryggja umboðið.

Það er því ljóst að yfirleytt hafa íbúakosningar hér á landi hingað til ekki verið sérlega lýðræðislegar, heldur borið mark ómarkvissrar beitingar meirihlutavalds. Þótt já/nei kosningar geti verið nauðsynlegar í neyðartilvikum, þá eru þær ekki æskilegar út frá lýðræðissjónarmiðum vegna þess að í framkvæmd þeirra er skipulega girt fyrir umræðu og málamiðlun, sem eru hornsteinar lýðræðisins. Þótt almenningur hafi síðasta orðið í atkvæðagreiðslunni, hefur aðkoma hans að því ferli sem er undanfari hennar yfirleitt verið lítill; Það hefur verið á ábyrgð þeirra sem ákvörðun hafa tekið um atkvæðagreiðsluna. Þetta form á framkvæmd beins lýðræðis er því óæskilegt, en það þýðir hinsvegar ekki að beint lýðræði sé ekki framkvæmanlegt ef rétt er að því staðið.

Til þess að borgarakosningar séu lýðræðislegar þarf að byggja kosningarnar þannig upp að borgarar geti bæði lagt til hugmyndir um valkosti fyrir kosningarnar og í kjölfarið valið á milli margra kosta í kosningunum sjálfum. Á þann hátt er hægt, við undirbúning kosninga, að bjóða einstaklingum og hópum að koma með tillögur að valkostum. Sérstök dómskvödd nefnd ynni síðan úr þeim kostum þá valkosti sem kjósendur vilja að verði hægt að kjósa um í kosningunum sjálfum. Þetta leiddi af sér að umræðan yrði opin í undirbúningsferlinu og að íbúar ættu þess kost að geta lagt til þá kosti sem kosið væri um í kosningunum sjálfum.

Um marga kosti yrði því kosið í kosningunum, þannig að margar leiðir til málamiðlunar væru til staðar, í stað þess að bjóða einungis upp á einn eindreginn valmöguleika eins og hefð er fyrir. Til að fá raunhæfa niðurstöðu úr slíkum kosningum eru margar þrautreyndar leiðir. Ein sú einfaldasta, sem miðar að því að ná samkomulagi um jákvæðan möguleika, byggir á yfirfærslu atkvæða. Þetta er svipuð aðferð og notuð er við persónukjör, nema hvað hún er einfaldari þar sem einungis einn valkostur stendur uppi að lokum. Samkvæmt þessari aðferð númera kjósendur þá kosti sem þeir gætu mögulega sætt sig við í forgangsröð. Þegar búið er að telja atkvæði í fyrstu umferð, og fá þannig niðurstöðu um hvað fólk myndi helst vilja kjósa, er sá kostur sem fæst atkvæði hefur fengið felldur út og atkvæði kjósenda færð yfir á næsta valkost þeirra. Þetta er endurtekið þar til einn kostur hefur fengið meira en helming atkvæða, eða þegar einungis eru tveir kostir eftir, en þá sigrar sá sem hefur fengið fleiri atkvæði.

Þetta tryggir að möguleikar á málamiðlun eru hluti af kosningunni sjálfri, og niðurstaðan í samræmi við hvað borgararnir vilja sætta sig við í raun, í átt að málamiðlun. Kjósendur eiga möguleika á því að leggja til þá kosti sem í boði eru, og geta síðan forgangsraðað þeim í kosningunni sjálfri. Málamiðlunin kemur síðan fram í niðurstöðum kosninganna, studd meirihluta kjósenda. Í kosningum sem þessum hafa kjósendur bæði aðkomu að skipulagi kosninganna, auk þess að ráða niðurstöðu þeirra í samfélagi við aðra kjósendur.

Dæmi um framkvæmd slíkra kosninga gæti verið kosningin um flugvöllinn í Reykjavík, þar sem íbúar gátu einungis valið um að samþykkja eða hafna einum kosti, þótt um marga aðra hafi verið að velja í raun. Það væri hægt að ímynda sér að kostir á kjörseðli hefðu verið einhvernveginn svona:

    a) Óbreytt ástand. Innanlandsflug og æfingaflug í Reykjavík. Millilandaflug í Keflavík.

    b) Óbreytt ástand, nema hvað æfingaflug er flutt til Keflavíkur.

    c) Reykjavíkurflugvöllur stækkaður og allt flug flutt þangað.

    d) Reykjavíkurflugvelli lokað. Allt flug flutt til Keflavíkur.

    e) Reykjavíkurflugvöllur minnkaður í eina flugbraut. Innanlandsflug í Reykjavík. Annað flug í Keflavík.

    f) Reykjavíkurflugvöllur minnkaður í eina flugbraut. Innanlandsflug í Reykjavík. Annað flug í Keflavík. Hraðlest til Keflavíkur.

    g) Reykjavíkurflugvelli lokað. Allt flug flutt til Keflavíkur. Hraðlest til Keflavíkur.

    h) Reykjavíkurflugvelli lokað. Innanlandsflug á Lönguskerjum. Millilandaflug í Keflavík.

     i) Reykjavíkurflugvelli lokað. Innanlands- og millilandaflug á Lönguskerjum. Varaflugvöllur í Keflavík.

Öllum þessum kostum hefðu síðan fylgt greinargerðir um kostnað og mögulegan framkvæmdatíma, þannig að kjósendur gætu tekið raunhæfa ákvörðun. Kjósendur hefðu síðan raðað þeim kostum sem þeir gætu sætt sig við í forgangsröð. Heildarniðurstaða hefði síðan verið sá kostur sem flestir hefðu getað sætt sig við, eðlileg málamiðlun. Ef til vill hefði niðurstaðan verið sú sama og varð; að flytja innanlandsflug og æfingaflug til Keflavíkur og leggja Reykjavíkurflugvöll niður. Þó gæti líklegri niðurstaða verið meir í takt við það hvernig sveitarstjórnir í kjölfar kosninganna hafa túlkað niðurstöðuna. Eins og er virðist stefna í að Reykjavíkurflugvöllur verði rekinn með eina flugbraut fyrir innalandsflug. Keflavíkurflugvöllur yrði þá áfram alþjóðaflugvöllur og varaflugvöllur fyrir innanlandsflugið. Reykjanesbær gerir ráð fyrir lestarteinum í sínu skipulagi, þannig að kannski verður það raunin að lokum, í heildarmálamiðluninni. Enginn af þessum kostum var á borði borgara í kosningunni sjálfri, þótt þeir hefðu allir átt að vera það.

Á sama hátt hefði átt framkvæma aðrar kosningar. Ef til vill hefðu íbúar vilja samþykkja stækkun álvers í Hafnarfirði með mikið strangari umhverfisskilmálum, eða á móti viljað loka álverinu í áföngum. Í tilvonandi kosningum um aðgang Íslands að Evrópusambandinu er heldur ekki sjálfgefið að einungis eigi að kjósa um einn kost, þótt það virðist stefna í að það verði raunin. Það gæti verið að einhverjir kjósendur vilji leggja til að kosið verði um sambandið við Evrópusambandið í heild, en um það hafa íbúar í reynd aldrei fengið að kjósa. Í því tilviki gætu kostirnir orðið að minnsta kosti þrír:

    a) Innganga í Evrópusambandið.

    b) Að ganga ekki í Evrópusambandið, en halda áfram sambandi við það í gegn um Evrópska efnahagssvæðið.

    c) Að ganga ekki í Evrópusambandið, og segja samhliða upp samningum um Evrópska efnahagssvæðið.

Það er ekki nema eðlilegt að málið í heild verði tekið fyrir, þegar um það á annað borð verður kosið í beinum kosningum.

Það er þannig, að ef menn hugsa sér, eins og lagt hefur verið til ítrekað, að auka hlut beins lýðræðis á Íslandi, þá er afar mikilvægt að byggja upp kerfi þar sem íbúar geta lagt til ólíka valkosti í kosningunni sjálfri. Þetta er nauðsynlegt til að kosningin byggi á forsendum umræðu, málamiðlana og lýðræðis, en ekki á forsendum einhliða meirihlutaræðis, eins og raunin hefur verið í íbúakosningum hér á landi hingað til.


]]> Tillaga um þrískiptingu framkvæmdavalds á Íslandi tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.183 2010-07-26T12:00:00Z 2010-07-28T00:16:45Z Á sviði framkvæmdavalds á Íslandi, í sveitarstjórn og landstjórn, eru fjölmörg málefni óleyst og erfið úrlausnar. Það er einnig langt frá því nokkur sátt um hvernig þessum málum skuli háttað í framtíðinni. Á sviði landstjórnar hafa menn lengi sýnt... Hlynur Helgason Á sviði framkvæmdavalds á Íslandi, í sveitarstjórn og landstjórn, eru fjölmörg málefni óleyst og erfið úrlausnar. Það er einnig langt frá því nokkur sátt um hvernig þessum málum skuli háttað í framtíðinni. Á sviði landstjórnar hafa menn lengi sýnt áhuga á að skilja betur og skýrar á milli framkvæmdavalds og löggjafarvalds, án þess þó að hafa komið með skýrar og framkvæmanlegar tillögur þar að lútandi. Á sviði sveitarstjórnarmála eru sumar einingar of smáar og óhagkvæmar, á meðan aðrar eru of stórar, þannig að borgarar eru ósáttir við möguleika sína til að hafa áhrif. Einnig skortir á að það sé samræmi á milli landstjórnarstigs og sveitarstjórnarstigs, þótt ljóst sé að í raun skiptist framkvæmdavaldið á milli þessara tveggja stjórnunarstiga. Stefnt er að því að flytja verkefni á milli þessara stiga, þótt stjórnskipunarlega séu þau mjög ólík. Vegna þessa er nauðsynlegt að skoða forsendur málsins og leggja til heildstæða hugmynd um úrbætur.

forsetaholl Montevideo
Nýja forsetahöllin í Montvideo í Úrúgvæ, en þar er forseti kosinn í konungsstað sem handhafi framkvæmdavalds eins og í öðrum ríkjum Ameríku þar sem konungur var settur af í blóðugri uppreisn. Hér byggja þeir mikla byggingu til að tryggja völd forseta enn betur, gegn ítrekuðum kröfum um stjórnkerfisumbætur í átt til þingræðis í Evrópu.

Svo litið sé á einstaka þætti málsins, þá er í fyrsta lagi ljóst að reglur um skipan ríkisstjórnar, 1. stigs framkvæmdavaldsins, eru ekki mjög skýrar. Formlega skipar forseti ráðherra, samkvæmt stjórnarskrá. Í reynd eru þeir skipaðir að undirlagi og samkvæmt tillögu meirihluta Alþingis, og oftast úr hópi þingmanna. Kjósendur eru ekki beint aðilar að skipan framkvæmdavaldsins, heldur fer hún fram í gegn um löggjafarþingið. Á þingi eru menn ósáttir við að sjötti hluti kosinna þingmanna getur ekki sinnt löggjafar- og eftirlitshlutverki sínu sem skyldi, enda báðumegin við borðið með ærin verkefni á sviði ríkisstjórnar. Þetta skapar álag og streitu á Alþingi. Í sveitarstjórnum eru vandamálin hinsvegar önnur. Á landsbyggðinni eru mörg sveitarfélög of lítil til að vera í raun rekstrarhæf á meðan önnur eru það víðfeðm að kjósendum í einstökum byggðarlögum finnst þeir ekki hafa nóg að segja um málefni eigin sveitar eða bæjarfélags. Á höfuðborgarsvæðinu eru fjölmargar sveitarstjórnir sem bera ábyrgð í heild á hlutum svæðisins. Þeim gengur oft afar illa að samhæfa aðgerðir, framkvæmdir og þjónustu. Því fylgir margvíslegt óhagræði fyrir íbúana, auk þess sem það leiðir oft til mikillar óreiðu í rekstri. Á sama tíma eru margir íbúar stærsta sveitarfélagsins, Reykjavíkur, óánægðir með að hafa ekki meiri aðkomu að ákvörðunum sem snerta þeirra bæjarhluta eða hverfi. Það má því segja að bæði á landsbyggðinni og á höfuðborgarsvæðinu séu sveitarfélögin bæði of stór og of lítil til að sinna hlutverki sínu á fullnægjandi hátt.

Það má því vera ljóst að mikil þörf er á að endurskipuleggja í heild framkvæmdavaldið á Íslandi. Það þarf skýrari umgjörð um ríkisstjórn og aðgreiningu frá löggjafarvaldi. Að sama skapi þarf að leysa það að sveitarstjórnir eru oft of litlar og sundraðar til að sinna þörfum íbúa á hagkvæman hátt, en á sama tíma iðulega of stórar einingar til að sinna þörfum íbúa í sínu nágrenni. Auk þess er framkvæmdavaldinu tvískipt í lögum, aðrar reglur eiga við um ríkisstjórnarstigið en sveitarstjórnarstigið, þótt þau í raun séu af sama meiði og þurfi að geta skipt á milli sín ábyrgð í fullu umboði kjósenda.

Ég tel að með að endurskipuleggja framkvæmdavaldið á Íslandi þannig að það verði á þremur stigum, í stað tveggja nú, væri hægt að leysa mörg brýnustu og erfiðustu málin. Ennfremur með því að tryggja að til allra þriggja stiga framkvæmdavaldsins veyrðirði kosið á sama hátt og að það valdaframsal sé skýrt skilgreint í stjórnarskrá. Það tryggði að valdaframsal til allra stjórnstiga yrði sambærilegt og að þótt verkaskiptingu á milli þeirra væri breytt fæli það ekki í sér breyttar forsendur á umboði gagnvart kjósendum. Hingað hafa kjósendur kosið þing, sem skipar ríkisstjórn til að sjá um málefni fatlaðra. Þegar þau mál, eins stendur til, eru færð til sveitarstjórna, þá eru þau færð yfir til stjórnvalds sem kosið er til á öðrum forsendum, í binni kosningu án aðkomu löggjafarvaldsins. Þarna er verið að gera breytingar á tveimur stigum, án aðkomu kjósenda. Þessi atriði þarf að skilgreina í betur í stjórnarskrá, ólíkt því sem nú er. Nú segir í stjórnarskrá að skilið skuli á milli framkvæmda- og löggjafarvalds, en ekki á hvaða hátt. Þeirri reglu er fylgt hvað varðar sveitarstjórnarstigið, en ekki í reynd hvað varðar ríkisstjórn. Með því að bæði stigin fylgi samræmdri reglu, og skýrt sé kveðið á um hvernig breytingar verði gerðar á ábyrgð hvers þreps fyrir sig, yrði framkvæmdavaldið bæði lýðræðislegra og framsal valds frá almenningi til þess skýrara og opnara.

Tillagan mín felur sem sagt í sér að framkvæmdavaldið verði þrískipt, og reglur um það settar í stjórnarskrá. Fyrsta og efsta þrepið yrði ríkistjórnin, með ábyrgð á þeim málum sem snerta landið í heild. Núverandi sveitarstjórnarstigi yrði breytt í tvö þrep, 2. þrep og 3. þrep framkvæmdavalds. Þetta gæti falið í sér að yfir höfuðborgarsvæðið yrði skipuð ein borgarstjórn á þrepi 2, núverandi bæir og hreppir innan borgarinnar yrðu með sjálfstjórn sinna sérmála á þrepi 3, auk þess sem hverfi núverandi Reykjavíkurborgar fengju einnig sjálfstjórn í sínum sérmálum á þrepi 3. Úti á landi þyrfti að útfæra stjórnir yfir heildstæðum landsvæðum á þrepi 2. Það væri ekki fjarri lagi að kalla þau svæði byggðir eða þing út frá núverandi þróun. Núverandi hreppir og bæir héldu síðan sjálfstjórn í sérmálum á þrepi 3. Þetta þarf að skoða vel við útfærslu því trúlega væri æskilegt að skipta sumum þeim sveitarfélögum sem þegar hafa sameinast upp á þrepi 3, þótt þau yrðu hluti af stærri heild á þrepi 2.

Kosningar til allra þriggja þrepa framkvæmdavaldsins færu síðan fram á sama hátt. Trúlega mætti ímynda sér að 5-7 fulltrúar fengju kosningu á þrepi 3, fyrir hverfi, bæi og byggðarlög. Það mætti ímynda sér að 11-15 fulltrúar fengju kosningu á þrepi 2, fyrir borgir og byggðir eða þing. Til landstjórnar þyrfti síðan trúlega á milli 15-21 fulltrúa. Það sem þetta felur í sér er að svipað kerfi og nú er við lýði í sveitarstjórnarkosningum yrði einnig tekið upp við kosningu ríkisstjórnar, að ríkisstjórn yrði fjölskipuð, ólíkt því sem nú er. Vitaskuld, eins og ég hef fjallað um áður, þarf samhliða að gera endurbætur á því hvernig fulltrúar eru kosnir. Þar væri trúlega æskilegast að kosningin fæli í sér persónukjör, með yfirfæranlegu atkvæði, og skýrum reglum um kynjaskiptingu á framboðslistum. Að mínu mati er þetta lýðræðislegasti kosturinn, sem gefur almenningi mest ítök í því að hafa áhrif á það hverjir sitja á valdastólum.

Lykilatriði þessa fyrirkomulags er að ríkisstjórnarkjör yrði óbundið Alþingi og framkvæmdavaldið allt fengi þannig sjálfstæði frá löggjafarvaldinu, eins og á við um sveitarstjórnarstigið við núverandi aðstæður. Þetta leiddi einnig af sér, eins og áður segir, að ríkisstjórn yrði fjölskipuð, eins og borgar- og bæjarstjórnir eru nú. Í framkvæmd gæti það þýtt að meiri- og minnihluti skipti með sér ábyrgð, eins og reynt er að gera tilraunir með í Reykjavík í kjölfar síðustu kosninga. Líklega yrði þó raunin, til að byrja með,  að meirihluti í ríkistjórn færi í raun með völdin og skipaði ráðherra úr sínum röðum. Fjölskipuð ríkisstjórn þýddi þó að tryggt yrði að minnihlutinn hefði fullan umsagnar- og tillögurétt á öllum stigum framkvæmdavaldsins, eins og er reyndin nú í borgar-, bæja-, og sveitarstjórnum. Það yrði gífurleg lýðræðisleg endurbót í átt til opnara lýðræðis. Framkvæmd laga og stjórnum á landsvísi yrðii, ef þetta fyrirkomulag yrði tekið upp, jafn lýðræðisleg og í núverandi sveitarstjórnum, og allt stjórnkerfið mikið lýðræðislegri og opnara en nú.

Að lokum vil ég nefna að í reynd er það ótrúlegt, miðað við það að hugmyndin um þrískiptingu ríkisvaldsins hefur verið ráðandi í umræðu um lýðræði undanfarin 250 ár, að hún hafi hvergi verið framkvæmd á raunhæfan hátt. Trúlega á arfleifðin þar sterkan hlut í máli, hvernig skipan ráðherra færðist frá konungi til þjóðþinga með hægfara valdaafsali konungs í ríkjum með konungssögu, eða hvernig forseti í raun var settur í stað konungs, kosinn fulltrúi sem skipaði sína ráðherra með vissri aðkomu þings, í ríkjum með byltingarforsögu þar sem konungi var steypt af stóli, eins og í ríkjum Ameríku. Ef Íslendingar bera þess gæfu að endurskoða stjórnkerfi sitt með ýtrustu lýðræðishugmyndir að leiðarljósi, þá gætu þeir þannig orðið fyrsta þjóðin til að taka upp raunverulegt lýðræðisskipulag að öllu leyti við skipun framkvæmdavalds.

]]> Jafnræði kynja við persónukjör tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.166 2010-06-12T16:46:11Z 2010-06-12T18:03:46Z Í þeim löndum þar sem persónukjör er notað við almennar kosningar er yfirleitt lítið jafnræði á milli kynja í niðurstöðum kosninga. Þessi staðreynd hefur vafist fyrir mönnum hér á landi þegar þeir hugleiða að taka upp kosningakerfi þar sem kjósendur... Hlynur Helgason Í þeim löndum þar sem persónukjör er notað við almennar kosningar er yfirleitt lítið jafnræði á milli kynja í niðurstöðum kosninga. Þessi staðreynd hefur vafist fyrir mönnum hér á landi þegar þeir hugleiða að taka upp kosningakerfi þar sem kjósendur velja sér beinlínis fulltrúa til þess að annast umboð sitt í ríkis- og sveitarstjórnum, í stað þess að veita flokkum og fylkingum umboð sitt. Þetta kemur meðal annars fram í nýlegu viðtali við Steingrím J. Sigfússon fjármálaráðherra. Þetta vandamál skrifast hinsvegar í meira mæli á þjóðfélagsástand í þeim löndum þar sem persónukjör er við líði, heldur en að þetta felist í því hvernig kosningakerfið er. Það er nefnilega alls ekki vandkvæðum bundið að tryggja ásættanlegt jafnræði kynja með aðferðafræði persónukjörs. Ef vilji er fyrir hendi ætti kynjamunur þess vegna ekki að þurfa að standa í vegi fyrir því að taka upp kerfi hér á landi við kosningar þar sem yfirfærsla valds frá borgurum til fulltrúa þeirra er skýr og gefur kjósendum sem besta og fjölbreyttasta valkosti.


Sú aðferð við persónukjör sem mestrar virðingar nýtur og er hvað ábyggilegust er kölluð Single Transferable Vote í mörgum enskumælandi löndum. Hún þykir ábyggileg vegna þess að hún gefur kjósendum kost á að túlka vilja sinn á skýran hátt án þess að séu teljandi möguleikar á að hafa áhrif á kosninguna með því að kjósa gegn vilja sínum, sem er galli á flestum öðrum aðferðum. Hér mætti nefna aðferðina: Eitt yfirfæranlegt atkvæði. Aðferðin var fyrst þróuð á hagnýtan hátt um miðja 19. öld af danska þingmanninum og stærðfræðingnum Carl Andræ og nýtt við kosningar í Danmörku. Aðferðin byggir á því að hver kjósandi raðar frambjóðendum í röð á kjörseðlinum og ákveður þannig í hvaða röð atkvæði sitt færist á milli frambjóðenda. Sá frambjóðandi sem kjósandi velur í fyrsta sæti fær atkvæðið að fullu í fyrstu. Ef hann hefur hlotið fleiri atkvæði en hann þarf til að hljóta kosningu færist umframhluti atkvæðisins yfir á þann næsta í röðinni, og þannig koll af kolli þar til annaðhvort eru ekki fleiri númeraðir á kjörseðlinum eða að atkvæðið er fullnýtt. Á síðari stigum talningarinnar er ljóst hvaða frambjóðendur eiga ekki möguleika á kjöri og þá færast atkvæði þeirra að fullu yfir á næsta valkost.1

1Sjá mynd hér til hliðar um dæmi um úrslit í kosningum á Írlandi. Skjal með heildarupplýsingum um síðustu þingkosningar á Írlandi má nálgast hér.
Á myndinni má sjá útreikning úrslita í Dún Laorghaire kjördæmi á Írlandi í kosningunum 2007. Útreikningurinn er sýndur í liðum og má sjá vel hvernig atkvæði færast á skipulegan hátt á milli frambjóðanda þar til öll fimm sætin eru skipuð. Á Írlandi er ennþá handtalið, sem er ekki eins nákvæmt og flótlegt og þegar talning fer fram með aðstoð tölvu.

Vegna yfirfærslureglunnar geta kjósendur ætíð kosið eftir sannfæringu sinni. Þeir vita að ef sá sem þeir hafa valið fær umframatkvæði, þá gildir atkvæðið til að kjósa fleiri. Þeir vita einnig að ef sá sem þeir hafa valið dettur út, þá gildir atkvæðið áfram í kosningunni. Þetta á ekki við í hlutfallskosningu, eins og er notuð hér á landi, þar sem atkvæði geta orðið óvirk vegna þess að listi fær næstum næg atkvæði til að koma fleirum að, eða fær ekki nægilega mörg til að koma nokkrum manni að. Við þær aðstæður verða atkvæði viðkomandi kjósenda áhrifalaus, atriði sem getur leitt til þess að kjósendur velja frekar að kjósa gegn sannfæringu sinni til að tryggja sér valmöguleika.


Kerfi sem byggja á forsendunni um Eitt yfirfæranlegt atkvæði eru notuð við kosningar í mörgum löndum, en nærtækustu dæmin þar sem það er notað við þingkosningar eru á Möltu og á Írlandi. Í kosningum í þessum löndum eru kostir kerfisins augljósir, og koma sér í lagi fram í því að fólk leyfir sér í reynd að velja þá einstaklinga sem þeim hugnast best (þetta má meðal annars sjá í því hvernig atkvæði yfirfærast í dæminu hér til hliðar frá Írlandi). Þótt margir fylgi flokkalínum við val fulltrúa eru einnig margir sem velja sér greinilega fulltrúa út frá fjölbreyttari forsendum. Þegar kosningakerfið í þessum löndum, eins og á Írlandi, er skoðað, þá er einnig greinilegt að á þeim eru einnig þó nokkrir gallar sem mikilvægt væri að forðast ef kerfið væri tekið upp hér á landi.


Á Írlandi og Möltu eru stærstu ágallarnir tvennskonar; annarsvegar eru kjördæmin lítil, á milli 3 og 5 fulltrúar eru kosnir í hverju kjördæmi, og hinsvegar er hlutur kvenna smánarlega lítill á þingi. Forsendan fyrir litlum kjördæmum er sú að nánd verður mikil við fulltrúana, sem er kostur. Á hinn bóginn fylgir þessu að færri sjónarmið eiga þess kost að eiga sér fulltrúa á þingi á hverjum stað. Segja má að á Írlandi og á Möltu sé áherslan of mikið á nándina við fulltrúana, á kostnað þess að fleiri sjónarmið komi fram á þingi. Þetta þýðir þó ekki að fulltrúar smáflokka eigi ekki möguleika, mjög oft ná þeir kjöri á persónulegum forsendum, sér í lagi í þeim kjördæmum þar sem 5 fulltrúar eru í kjöri. Þó er það svo að tveir stærstu flokkarnir eru að fá um 75-80% þingsæta, um 5-10% fleiri en líklegt væri að þeir fengju ef kjördæmi væru stærri og með fleiri fulltrúa í kjöri. Þó er það svo að þegar persónukjör er reglan við Eitt yfirfæranlegt atkvæði þá þurfa kjördæmin ekki endilega að vera mjög stór til að fjölbreyttar skoðanir geti átt sér fulltrúa. Reynslan sýnir að margir eru tilbúnir til að dreifa atkvæðum sínum bæði á stóru og smærri aðilana þegar þess er kostur. Við ákvörðun á stærð kjördæma er skoðuð þá er mikilvægt að þau séu ekki það stór að dragi úr nálægð við fulltrúana, en ekki það lítil að fjölbreyttar skoðanir eigi sér ekki hljómgrunn. Ég gæti ímyndað mér að meðalvegurinn lægi einhvers staðar á milli 7 og 12 þingsæta í hverju kjördæmi við þær aðstæður sem við búum við hér á landi. Ef fleiri en 12 sæti væru í kjördæmi er hætt við að nándin verði allt of lítil. Ef þau væru færri en 7 yrði hætt við að sjónarmið minnihlutahópa ættu erfitt um vik að komast að.


Of lítil kjördæmi eiga sinn þátt í því að hlutur kvenna er eins lítill og hann er á írska þinginu, en þó er helstu ástæðunnar að leita í sinnuleysi bæði kjósenda og flokka fyrir mikilvægi þess að kynjajafnvægi sé komið á. Á Írlandi eru konur einungis 13 % frambjóðenda til þingsins, og enn lægra hlutfall hjá stærstu flokkunum. Þetta þýðir vitaskuld að möguleikar kjósenda á að velja konur eru oft litlir eða jafnvel engir. Írar hafa verið að leita leiða við að leiðrétta þetta, og helstu tillögur fela það í sér að að flokkar eða flokksfélög fái minni ríkisstyrki ef kynjahlutfall er ekki jafnt á framboðslistum. Einnig hafa komið fram hugmyndir um kynjakvóta, en hlotið lítinn hljómgrunn vegna þess að það gæti leitt til þess að vægi atkvæða greidd konum yrði ekki það sama og atkvæði greidd körlum.


Hér á landi er, við núverandi ástand, mun meira jafnræði á milli kynjanna í kosningum, sér í lagi til Alþingis. Það er nokkuð gott samkomulag í þjóðfélaginu um að kynjahlutöll í stjórnun bæði ríkis og sveitarfélaga ættu að vera sem jöfnust, þótt það hafi ekki enn náðst. Þegar menn hafa verið að skoða möguleika á persónukjöri og litið til reynslunnar frá Írlandi þá hefur lágt hlutfall kosinna kvenna þar verið helsti þröskuldurinn í vegi fyrir því að slíkt kerfi yrði tekið upp hér á landi. Ég er hins vegar á því að ef að réttum aðferðum er beitt við innleiðingu persónukjörs ætti það síður en svo að leiða til lakari stöðu kvenna á þingi eða í sveitarstjórnum. Þvert á móti eru allir möguleikar á því að það ætti að vera hægt að efla hlut kvenna verulega, bæði á þingi og í sveitarstjórnum, með innleiðingu reglna um persónukjör samkvæmt hugmyndum um Eitt yfirfæranlegt atkvæði.


Ef það markmið á að nást að verulega aukið jafnræði náist á milli kvenna og karla í kosningum á Íslandi samhliða innleiðingu persónukjörs þá þarf þrennt til:


  1. Í fyrsta lagi þarf að setja reglur um það að jafnmargir af hvoru kyni verði að vera í framboði frá flokkum eða einstaklingum í sérhverju kjördæmi. Þetta myndi tryggja það, ólíkt því sem gerist á Írlandi, að kjósendur ættu möguleika á því að velja sér fulltrúa af hvoru kyni fyrir sig. Flokkar yrðu þá að hafa jafnmarga af hvoru kyni í framboði í hverju kjördæmi svo framboð þeirra teldist löglegt. Einstaklingar sem áhuga hefðu á því að vera í kjöri utan flokka þyrftu þá að sameinast í framboði með einstaklingi af gagnstæðu kyni svo framboð þeirra væri löglegt.

  2. Í öðru lagi þyrfti setja reglur um að lögð verði áhersla á það á áberandi hátt á kjörstað að kjósendur dreifi atkvæði sínu jafnt á milli fólks af báðum kynjum. Hér er ekki um það að ræða að binda hendur kjósenda á neinn hátt, heldur að lögð sé skýr áhersla á það að eðlilegt sé að gæta jafnræðis kynja í kosningunni sjálfri. Þetta mætti gera með því að hafa áberandi hvatningu um slíkt á kjörstað, og einnig mætti orða þetta skýrt á kjörseðlinum sjálfum. Þetta atriði, samhliða því að jafnræði er á milli kynja á kjörseðlinum sjálfum, ætti að tryggja réttlátt hlutfall á milli kynjanna við flestar aðstæður. Það þarf þó að tryggja að misrétti geti ekki átt sér stað í undantekningartilvikum, og þess vegna þarf þrautarvara sem dugar, eins og kemur fram í atriði 3:

  3. Smellið á myndina til að fá dæmi um útreikninga í kosningum þar sem atkvæðavægi kvenna er aukið til að uppfylla kynjakvóta. Í upphaflegum tölum hefðu 4 karlmenn verið kosnir og 1 kona. Þegar búið er að beita 20% kynjaleiðréttingu verður lokaniðurstaðan sú að 3 karlmenn ná kjöri og 2 konur. Síðasti fulltrúinn, Kristín, er kosinn í útreikningsumferð 7, og ekki kemur til þess að Ingvar verði kosinn í umferð 8. Við útreikningana er notað forritið OpenSTV, en það er frjáls hugmúnaður sem er viðurkenndur við framkvæmd kosninga.

    Lokaatriðið til að tryggja jafnræði í persónukjöri, ef aðgerðirnar hér fyrir ofan duga ekki, er að skilgreina kynjakvóta um kosninguna. Ég myndi leggja til að þetta ætti við ef færri en þriðjungur kjörinna fulltrúa væri af öðru hvoru kyninu. Þetta væri einfalt að útfæra í persónukjöri út frá Einu yfirfæranlegu atkvæði. Nútímaaðferðir við talningu atkvæða nýta tölvutækni við útreikninga þannig að hægt sé að yfirfæra atkvæðin sem nákvæmast á milli fulltrúa. Þetta þýðir að kynjakvótinn gæti verið skilgreindur í forsendum útreikninga, á sjálfvirkan hátt. Ef sú staða kæmi upp að jafnræði væri ekki á milli kynja samkvæmt fyrstu útreikningum í kosningu, þá myndi kvótareglan fela það í sér að vægi atkvæða fulltrúa þess kyns sem ekki nær inn nægum fulltrúum yrði aukið, á kostnað atkvæða hins kynsins, þar til réttlát úrslit fengjust. Til dæmis um þetta væri kosning í sveitarfélagi með 5 fulltrúa þar sem kjósendur kusu mikið frekar karlmenn en konur. Við óbreytta útreikninga hefðu í þessu ímyndaða tilviki verið kosnir 4 karlmenn og 1 kona. Þetta fæli í sér að útreikningar færu fram á ný og vægi atkvæða kvennanna aukin þar til 2 hlytu klárlega kjör. Í dæminu eins og það er sett fram hér þarf að bæta 20% við vægi atkvæða kvenna til að tryggja öðrum fulltrúa sæti. Slíka reglu mætti á einfaldan hátt setja inn í útreikningsstuðul kosningaúrslita þannig að aðgerðin færi snurðulaust fram, en þó þannig að vel mætti rekja breytinguna.


Þessa aðferðarfræði, að hafa vægi atkvæða mismunandi í undantekningartilvikum, væri erfitt að útfæra í löndum eins og Írlandi vegna þess að þar er engin hefð fyrir mismunandi atkvæðavægi. Hér á landi er það hins vegar kostur að fólk er vant því að atkvæðavægi sé mismunandi. Það getur munað allt að 49% á atkvæðavægi á milli kjördæma í kosningum til Alþingis og í sveitarstjórnarkosningum geta atkvæði greidd stærri framboðum vegið allt að 20% meira en atkvæði greidd smærri framboðum. Hér ætti þess vegna ekkert að vera því til fyrirstöðu að setja inn reglu um misjafnt atkvæðavægi kynjanna þegar niðurstöður í venjulegri talningu fela í sér of mikið misrétti er á milli fulltrúa þeirra. Slík aðgerð yrði mikið minna inngrip í vægi atkvæða heldur en er við lýði í núverandi kerfi, og myndi tryggja að hlutfall kynjanna á þingi og í sveitarstjórnum yrði nokkurnveginn jafnt. Aðferðin er gegnsæ og einföld, og er framkvæmd á sjálfvirkan hátt þegar niðurstöður kosningar eru reiknaðar út. Hún yrði því trúlega minna umdeild en, til dæmis, núverandi reglur um í prófkjörum um fléttulista, þar sem niðurstöður prófkjörs liggja fyrst fyrir, en fólk hefur svo verið fært upp og niður í kjölfarið. Þar er verið að breyta niðurstöðum eftirá, en í þessum tillögum væri breytingin hluti af kosningakerfinu, og þannig að einungis yrði gripið til hennar í undantekningartilfellum.


]]> Um aðskilnað löggjafar- og framkvæmdavalds tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.162 2010-06-04T17:43:55Z 2010-06-04T18:12:17Z Nokkrir þingmenn á Alþingi eru um þessar mundir að leggja til grundvallarbreytingu á íslensku stjórnkerfi. Breytingin felur í sér að ráðherrar, ólíkt því sem hingað til hefur verið siður, sitji ekki á þingi, heldur hætti sem þingmenn á meðan þeir... Hlynur Helgason Nokkrir þingmenn á Alþingi eru um þessar mundir að leggja til grundvallarbreytingu á íslensku stjórnkerfi. Breytingin felur í sér að ráðherrar, ólíkt því sem hingað til hefur verið siður, sitji ekki á þingi, heldur hætti sem þingmenn á meðan þeir eru ráðherrar. Frumvarpið og rökstuðningur með því er afar áhugaverður í ljósi umræðna um stjórnskipun lýðveldisins og er í raun til vitnis um stærstu brotalamir stjórnskipunarinnar. Því er nefnilega svo háttað að Ísland er í framkvæmd að mestu leyti þingbundið lýðræðisríki þar sem sem framsal valds frá almenningi til stjórnvalda ætti að vera nokkuð skýrt, á meðan raunveruleg framsetning stjórnarskrárinnar er meir í ætt við forsendur konungsríkis þar sem stór hluti valdsins er í höndum eins aðila sem síðan deilir því til undirsáta sinna. Menn hafa hingað til kosið að túlka stjórnarskrána frjálslega þannig að ekki myndist átakafletir milli framkvæmdar sem ræðst af hefðum lýðræðisríkisins og stjórnskipunar sem ræðst af forsendum konungsríkis þar sem eina breytingin hefur orðið sú að forseti er settur í stöðu konungs. Lagafrumvarp þingmannanna er því fullkomlega réttlætanlegt með vísan í stjórnarskrá, en grundvallarbreyting til eldri og ólýðræðislegri stjórnarhátta með tilliti til hefðar um framkvæmd valds á Íslandi.


Mótmælaaðgerðir í október 2008 fyrir utan Alþingishúsið, þegar ljóst var að handhafar löggjafar- og framkvæmdavalds höfðu brugðist trausti almennings.

Í þingbundnu lýðræði er meginhugmyndin sú að fullveldið sé í höndum íbúanna sem framselji það til fulltrúa sinna á þingi á skipulegan og trúverðugan máta. Þingmenn og aðrir kjörnir fulltrúar á öðrum stjórnstigum eru því kosnir vegna þess að borgararnir treysta þeim til þess að gæta hagsmuna sinna og heildarinnar. Hér er grundvallarhugmyndin sú að stjórnmálin séu samkomulagsvettvangur og að fulltrúar ólíkra hagsmuna og sjónarmiða geti unnið saman að því að setja reglur sem sem flestir geta sætt sig við. Þótt meirihlutinn geti tekið af skarið og stjórnað í skjóli valds, þá er litið svo á að í framkvæmd sé samfélag þingmanna heiðursmannasamfélag þar sem allir geti haft áhrif þótt að lokum þurfi oft meirihlutaákvörðun til að skera úr um álitamál.


Það er jafnframt framkvæmdin í þingbundnu lýðræði að fjölskipað stjórnstig þar sem almenningur á sína fulltrúa framselur vald sitt áfram til þeirra sem bera ábyrgð á að framkvæma valdið. Þingið hefur í þingbundnu lýðræði bæði vald til að setja reglur og lög og vald til að velja þá sem koma til með að framkvæma stjórn ríkisins. Í þingbundnu lýðræði er það þingið sem skipar ríkisstjórn og veitir henni fulltingi sitt. Þetta er aðferðafræði þingbundins lýðræðis og þetta hefur að mestu leyti verið framkvæmdin á Íslandi á lýðræðistímum.


Þetta er hins vegar ekki í samræmi við stjórnarskrá.


Stjórnarskráin er nefnilega í öllum aðalatriðum stjórnarskrá konungsríkisins Íslands, með öllum þeim köflum sem skilgreina vald konungs nokkuð óbreyttum, að öðru leyti en því að forseti er settur í stað konungs þar sem það á við. Þetta felur í sér að breitt og fjölbreytt framsal valds almennings er til fulltrúa á Alþingi sem hafa vald til að setja lög. Valdið til að framkvæma lögin er hins vegar í höndum forseta, með þeirri viðbót að ráðherrar ríkisstjórnar framkvæmi það.


Eina raunverulega aðkoma almennings að framkvæmdavaldinu, ef stjórnarskráin væri túlkuð bókstaflega og þröngt, væri í gegnum lýðræðislegar kosningar forseta. Forseti er kjörinn til fjögurra ára samkvæmt einfaldri meirihlutareglu. Forsetinn er ekki í umboði fjölbreytts hóps kjósenda, eins og Alþingi, heldur er hann kosinn af meirihluta sem í framkvæmd hefur verið allt niður í tæp 34% kjósenda. Forseti, einn aðili, hefur síðan í kjölfar kosningarinnar allt framkvæmdavald í höndum sér. Það er í raun ekkert í stjórnarskránni sem takmarkar það vald, heldur er það hefðin sem skapaðist í samspili þings og konungs í Danmörku allt fram til 1939 sem hefur breytt þessu valdi í það sem lengst hefur verði við líði. Í orði kveðnu, út frá stjórnarskránni, er langmest vald á Íslandi í hendi eins einstaklings sem er kjörinn í þröngri kosningu og hefur þess vegna ekki breitt lýðræðislegt umboð eins og þingið. Hefðin hefur hins vegar að miklu leyti fært mikið af völdum forseta til þingsins og þannig hefur orðið til það sem við köllum þingbundið lýðræði á Íslandi. Það stendur hinsvegar veikum fótum vegna þess að í stjórnarskránni er það ekki skilgreint og vegna þessa hafa ríkisstjórnir og forseti iðulega neytt þess að framkvæma stjórnarathafnir án samþykkis Alþingis. Þetta er til dæmis reyndin þegar stjórn hefur rofið Alþingi og látið fara fram kosningar án þess að þingið hafi neitt um það að segja, eða þegar forseti ákveður upp á sitt einsdæmi að samþykkja ekki lög frá fjölskipuðu þingi, eða þegar ráðherra telur að hann geti upp á sitt einsdæmi breytt lagatúlkun við skipan í lykilembætti í þjóðfélaginu. Þetta eru dæmi um það að hugmyndin um konungsvald verður hefðinni um þingbundið lýðræði yfirsterkari.


Ef við skoðum nánar lýsingu á forsetavaldi í stjórnarskrá, eins og hún kemur fram í greinum 2 til 26, sem er um þriðjungur heildarskjalsins, enda þykir í konungsríki nauðsynlegt að skilgreina vald konungs/forseta áður en völd og réttindi þegnanna eru tekin fyrir. Í þrettándu grein segir: „Forseti lætur ráðherra framkvæma vald sitt". Í þeirri fimmtándu: „Forsetinn skipar ráðherra og veitir þeim lausn. Hann ákveður tölu þeirra og skiptir störfum með þeim". Í þeirri nítjándu: „Undirskrift forseta lýðveldisins undir löggjafarmál eða stjórnarerindi veitir þeim gildi, er ráðherra ritar undir þau með honum." Í þeirri tuttugustu: „Forseti lýðveldisins veitir þau embætti, sem lög mæla. ... Forseti getur vikið þeim frá embætti, er hann hefur veitt það." Í þeirri tuttugustuogfyrstu: „Forseti lýðveldisins gerir samninga við önnur ríki." Í þeirri tuttugustuogfjórðu: „Forseti lýðveldisins getur rofið Alþingi, og skal þá stofnað til nýrra kosninga ...". Í þeirri tuttugustuogfimmtu: „ Forseti lýðveldisins getur látið leggja fyrir Alþingi frumvörp til laga og annarra samþykkta." Í þeirri tuttugustuogsjöttu: „Ef Alþingi hefur samþykkt lagafrumvarp, skal það lagt fyrir forseta lýðveldisins til staðfestingar eigi síðar en tveim vikum eftir að það var samþykkt, og veitir staðfestingin því lagagildi. Nú synjar forseti lagafrumvarpi staðfestingar, og fær það þó engu að síður lagagildi, en leggja skal það þá svo fljótt sem kostur er undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar með leynilegri atkvæðagreiðslu." Í þeirri tuttugustuogáttundu: „Þegar brýna nauðsyn ber til, getur forsetinn gefið út bráðabirgðalög er Alþingi er ekki að störfum. Ekki mega þau þó ríða í bág við stjórnarskrána. Ætíð skulu þau lögð fyrir Alþingi þegar er það er saman komið á ný." Eins og sjá má af þessum greinum stjórnarskrárinnar eru mikil völd tengd miðlægt við persónu forsetans. Hann ræður ríkisstjórn, hann sér um utanríkismálin, hann sér um stöðuveitingar, hann getur haft áhrif á Alþingi, með því annarsvegar að geta rofið þing og boðað til kosninga, og hinsvegar með því að hafna lögum samþykkis. Eina formlega takmörkunin á valdi forsetans er í þrettándu grein, þar sem skilgreint er að hann „láti ráðherra framkvæma vald sitt". Hvernig sú yfirfærsla á sér stað er hins vegar ekki formlega skilgreind, og ekki á hvaða hátt fjölskipaðir fulltrúar almennings á Alþingi hafa með það að segja. Allir þeir þættir eru hefðbundnir eða skilgreindir í lögum sem Alþingi gæti breytt með einföldum meirihluta. Það mætti ímynda sér, ef þær aðstæður kæmu upp, að forseti innan núverandi ramma stjórnarskrár, tæki sér meiri bein völd í hendur, að hann t.d. skipaði fyrir hvernig ráðherrar framkvæmdu vald sitt. Það er ekkert í þrettándu greininni sem slíkri sem útilokar slíka túlkun. Forseti hefur undanfarin ár tvívegis ákveðið að rjúfa hefðbundna túlkun á valdsviði sínu með því að synja lögum samþykkis, þótt undirskrift hans ætti einungis að vera formleg samkvæmt ákvörðun ráðherra, sem hefði átt í raun að ráða samþykki laganna. Og þótt það sé almennt álitið að forseti geti ekki án atbeinis forsætisráðherra rofið þing, þá er ekki loku fyrir það skotið að forseti gæti ákveðið sjálfstætt að rjúfa þing, líkt og landstjóri Bretadrottningar gerði fyrir nokkrum árum, án fordæmis, í Ástralíu. Einnig mætti hugsa sér að forseti neitaði að rjúfa þing skv. fyrirmælum forsætisráðherra og gæfi öðrum kost á að mynda ríkisstjórn, eða, eins og hefur komið upp í umræðum undanfarið, skipaði sjálfur utanþingsstjórn. Þetta eru allt raunhæfir möguleikar um þróun forsetavalds gegn hefðum. Þessir möguleikar eru til staðar vegna þess að kjarninn í valdi forseta er byggður á konungsvaldinu.


Það formlega kerfi sem birtist í stjórnarskránni er, eins og þingmenn sem standa að frumvarpi um skerpingu á aðgreiningu á milli löggjafar- og framkvæmdavalds benda réttilega á, fullkomlega í anda þess sem franski stjórnspekingurinn Charles de Secondat, barón af Montesquieu og aðrir stjórnspekingar 18. aldarinnar lýstu sem einkenni konungsveldis þar sem konungur stýrir framkvæmdavaldinu en almenningur á þátt í ákvörðunum í gegn um löggjafarvaldið. Þetta kerfi hefur á Íslandi þróast þannig, svipað og í öðrum ríkjum Vesturlanda, að valdið hefur í raun færst yfir til Alþingis, þó svo að óskýrar takmarkanir við framkvæmdavaldið hafi á stundum leitt til þess að formlegir fulltrúar þess, forseti eða ráðherrar, hafa ákveðið að líta fram hjá þeirri hefð. Í lýðræðisríkjum byggir hugmynd Montesquieu hins vegar á því að allir aðilar í þrískiptu valdi séu kosnir lýðræðislegri kosningu, löggjafarþingið, dómararnir og ríkisstjórnin. Hann gerir ráð fyrir því að ráðherrarnir séu kosnir, hver um sig. Í Ameríska kerfinu, þar sem áhrif Montesquieu eru hvað mest og hugmyndum hans um þrískiptingu valdsins er fylgt, hafa menn hinsvegar valið þann kost að líta fram hjá þessari tillögu Montesquieu. Víða eru dómarar og aðrir kosnir, en framkvæmd kosninga um framkvæmdavaldið er hins vegar byggð á sömu forsendum og valdaframsal í konungsríkjum á fyrri hluta 19. aldar þar sem konungur bar enn ábyrgð á framkvæmd stjórnsýslunnar. Samkvæmt þessu stjórnarfyrirkomulagi kýs meirihluti forseta sem síðan skipar ríkisstjórn og lykilstarfsmenn í öllum ráðuneytum úr sinni fylkingu, þó að því gefnu að þingið samþykki skipunin ráðherra. Forseti hefur einnig víðtæk föld yfir þinginu, hann getur lagt fram lagafrumvörp, hann getur synjað þeim samþykkis og ef hagsmunir ríkisins eru taldir í húfi þá getur hann stjórnað með tilskipunum sem hafa lagagildi þar til þing hefur náð að fjalla um þær. Þetta eru helstu einkenni meirihlutaræðis í ríkjum eins og Bandaríkjunum og Argentínu, þar sem öll helstu völdin eru á hendi eins aðila sem fær völd sín í afar þröngu og veiku valdaframsali frá almenningi á meðan þingið, sem er fjölskipað og með fulltrúum fjölda sjónarmiða, hefur mikið takmarkaðri völd. Á Íslandi, með núverandi stjórnarskrá, er í raun ekkert því til fyrirstöðu að fara þessa leið ef menn vilja, en þá er hins vegar hætt við því að lýðræði minnki til muna og að áhrif almennings á stjórnarathafnir verði álíka litlar og reyndin hefur verið í flestum löndum Ameríku.


Svo ég víki aftur að tillögu þingmanna um það að tryggja þurfi aðskilnað löggjafarvalds og framkvæmdavalds með því að ráðherrar víki af þingi, þá er mín tilfinning sú að við núverandi aðstæður og það litla öryggi sem felst í stjórnarskránni til tryggingar þess að fjölskipað fulltrúakerfi Alþingis hafi yfir framkvæmdavaldi skipuðu í meirihlutakosningu að segja sé afar óráðlegt að breyta út frá þeirri hefð að ráðherrar séu kosnir fulltrúar almennings skipaðir út frá samkomulagi. Það að rjúfa tengsl ráðherra við Alþingi er einfaldlega of hættuleg aðgerð að ráðast í áður en heildarendurskoðun á stjórnkerfinu hefur farið fram. Það er hins vegar ljóst að vegna þess að hugsjónir um skýrar lýðræði og skilmerkilegra eru það sterkar í þjóðfélaginu, eins og birtist í lagafrumvarpinu, þá er afar rík þörf er á því að skýra í stjórnskipun landsins og ákveða hvernig í raun við viljum að skipun framkvæmdavalds sé háttað.


Þar eru ýmsir kostir í stöðunni ef við lítum á það sem grunnforsendu að framkvæmdavaldið sé sjálfstætt valdsvið, óháð forsetavaldi sem er arfleifð konungsvaldsins, en háð valdi borgaranna. Einfaldasta leiðin væri sú að útfæra valdaframsalið í stigum, fyrst frá almenningi til Alþingis, og síðan frá Alþingi til ríkisstjórnar, eins og nú er reyndin þótt það sé ekki skilgreint formlega í stjórnarskrá. Þessi aðferð fæli í sér að Alþingi kysi ríkisstjórnina úr eigin hópi. Ef sú leið væri farin væru hinsvegar tveir kostir í stöðunni um hvernig sú kosning færi fram. Annarsvegar mætti fylgja núverandi hefð og kjósa einstaklingsbundið um hvert embætti. Það myndi, eins og nú, leiða til meirihlutastjórnar þar sem einungis væri tryggt að fulltrúar helmings kjósenda væru til staðar, eins og nú er raunin. Hin leiðin væri sú að Alþingi kysi fulltrúa sína í ríkisstjórn á sama hátt og almenningur kýs Alþingi. Þá yrði stjórnin í raun breiðskipuð, svipað og nefndir Alþingis. Það væri eðlilegasta og lýðræðislegasta formið við framsal fullveldisins til ríkisstjórnar með milligöngu Alþingis.


Önnur leið við stjórnarkjör, og róttækari, væri hins vegar að fylgja hugmyndum Montesquieu, sem eru forsendan fyrir hugmyndum þingmannanna um að ráðherrar sitji ekki á þingi. Það fæli í sér að ríkisstjórnin væri kosin beinni kosningu á sama hátt og Alþingi. Þá myndu kjósendur annarsvegar kjósa sér fulltrúa til að setja lög og ákvarða reglur samfélagsins, og hinsvegar fulltrúa til að sjá um framkvæmd reglnanna. Þetta þýddi það að ríkisstjórnin yrði ávallt fjölskipuð nefnd, svipað og stjórnir margra félagasamtaka, og yrði sjálf að skipta á milli sín verkum og ábyrgðarsviðum. Það fæli í sér að ráðherrar yrðu ætíð að hafa samkomulag innan stjórnar í huga við ákvarðanir sínar og stefnumótun. Það er engin spurning að þetta kerfi, sem er í samræmi við hugmyndir Montesquieu, yrði lýðræðislegasta form ríkisstjórnar. Það yrði hins vegar að reikna með byrjunarörðugleikum í framkvæmdinni, því núverandi stjórnvöld eru enn of lituð af hugmyndum um meirihlutaræði og konunglega skipun ráðherra og þyrftu öfluga þjálfun í aðferðum samkomulagslýðræðis til að geta fullnægt skyldum sínum.

]]> Óréttmæt úrslit kosninga tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.161 2010-06-03T16:38:37Z 2010-06-03T17:48:54Z Til að framsal fullveldis einstaklinga til fulltrúa sinna í lýðræðiskerfi sé réttlátt skiptir miklu máli að þær reglur sem lúta að framsalinu séu óhlutlægar og mismuni ekki kjósendum út frá vali sínu. Það kerfi sem notað er á Íslandi við... Hlynur Helgason Til að framsal fullveldis einstaklinga til fulltrúa sinna í lýðræðiskerfi sé réttlátt skiptir miklu máli að þær reglur sem lúta að framsalinu séu óhlutlægar og mismuni ekki kjósendum út frá vali sínu. Það kerfi sem notað er á Íslandi við að reikna út fjölda sæta með tilliti til atkvæða flokkanna er hins vegar gallað. Það leiðir til þess að í flestum kosningum á Íslandi hljóta atkvæði kjósenda sem velja stærri flokkana meira vægi en atkvæði þeirra sem velja smærri flokkana. Ef menn kjósa að halda áfram að nota hlutfallskosningu sem byggir á flokkalistum á Íslandi, með þeim vandkvæðum sem henni fylgir, þá er það lágmarkskrafa að aðferðin við það að reikna út sæti flokka út frá atkvæðatölu sé leiðrétt þannig að engum sé mismunað.

Dæmi um beina hlutföllun út frá aðferð Websters. Hér eru raunverulegar tölur úr kosningunum 2010 notaðar. Smellið á mynd til að sjá hana á læsilegan hátt.

Aðferðir við hlutföllun atkvæða hafa verið við lýði frá upphafi lýðræðis á Vesturlöndum, þær voru fyrst þróaðar í Bandaríkjunum fyrir rúmum 200 árum. Hugmyndin byggir á því að hver flokkur, eða listi, hljóti sæti á þingi eða í stjórn í hlutfalli við þau atkvæði sem hann fær. Hver kjósandi kýs einn lista og ef lýðræðið er réttlátt þarf að tryggja að hvert atkvæði hafi sem næst sama vægi í vali fulltrúa. Þegar um hlutfallskosningu er að ræða og takmörkuð sæti í boði hefur þetta í för með sér að það þarf að námunda fjölda atkvæða að þeim sætum sem eru í boði. Ef til dæmis er verið að kjósa um 11 sæti í bæjarstjórn þá er byrjað á því að deila í heildartölu atkvæða með 11 og sú tala síðan notuð til að deila í þann fjölda atkvæða sem hver listi hefur fengið. Sú tala er síðan námunduð upp eða niður að næstu heilu tölu og þannig fæst sá fjöldi sæta sem listinn fær. Þegar þessari aðferð er beitt getur hins vegar verið að heildarfjöldi sæta út frá námundun sé einu sæti fleiri eða færri en þau sæti sem í boði eru eftir því hvernig atkvæðin dreifast. Þegar það gerist þarf að hækka eða lækka atkvæðatöluna sem deilt er með þar til réttur fjöldi sæta næst. Í töflunni hér til hliðar er þessari aðferð beitt á atkvæðatölur í Hafnarfirði annarsvegar og á Akureyri hinsvegar í nýafstöðnum sveitarstjórnarkosningum. Upphaflegi reiknistuðullinn í Hafnarfirði var 900 atkvæði á hvert sæti. Á töflunni sést að sá stuðull leiddi upphaflega af sér 12 sæti, eða einu of mörg. Það þurfti hins vegar einungis að auka stuðulinn um eitt atkvæði til að fækka sætum í rétta tölu, eða 11. Á Akureyri var upphaflegi stuðullinn 836. Námundun út frá honum leiddi einungis af sér 10 sæti, eða einu færri en í boði voru. Til að fá út niðurstöðu með 11 sætum þurfti að lækka stuðulinn um 23 atkvæði, eða niður í 813. Þá var hægt að útdeila 11 sætum til listanna sem voru í framboði.

Þessi aðferð við hlutföllun sem notuð var í dæminu hér fyrir ofan var meðal annars þróuð af bandaríska þingmanninum Daniel Webster snemma á 19. öld fyrir þingkosningar í Bandaríkjunum. Aðferðin er einföld og skilar sér í því að gott samræmi er á milli hlutfalls atkvæða í kosningu og hlutfalls sæta sem listi fær úthlutað. Þegar reikningar fara fram handvirkt getur framkvæmdin þó verið nokkuð seinvirk. Vegna þessa þróuðu menn aðferðir þar sem deilt er í atkvæðin með hækkandi stuðli, eins og 1, 2, 3 o.s.frv., og sæti ákvörðuð með því að finna hæstu niðurstöðutölurnar. Þegar 11 eru í kjöri eru 11 hæstu stuðlarnir notaðir til að ákvarða hvaða listi fær hvaða sæti. Þetta er sú aðferð sem notuð er í Alþingis- og sveitarstjórnarkosningum á Íslandi. Aðferðin var upphaflega þróuð af belgíska stærðfræðingnum Victor d'Hondt á síðari hluta 19. aldar til notkunar í þingkosningum í Belgíu. Kosturinn við aðferðina er að hún er einföld, deild er í atkvæðatölu hvers flokks með stighækkandi tölu og niðurstöður fengnar með því að bera saman útkomuna, þ.e. hversu mörg hlutfölluð atkvæði eru á bak við hvert sæti. Gallinn við þessa aðferð er hins vegar sá að hún er ónákvæm á þann hátt að stærri flokkar fá yfirleitt hærra hlutfall sæta en atkvæðatala þeirra segir til um á meðan minni flokkar fá lægra hlutfall. Þessi munur eykst með auknum mun á fylgi.

Á Vesturlöndum hafa vegna þessa verið þróaðar aðrar aðferðir við hlutföllun sem ekki hygla stórum flokkum á þennan hátt. Franski stærðfræðingurinn André Saint-Laguë þróaði í upphafi 20. aldar aðferð sem skilaði sömu niðurstöðu og aðferð Websters og er álíka einföld í framkvæmd og aðferð d'Hondt. Munurinn er einfaldlega sá að í stað þess að hækka deilitöluna um einn í hvert skipti er hún hækkuð um tvo, s.s.: 1, 3, 5, 7 o.s.frv.

Þessi aðferð var meðal annars tekin upp við útreikninga á niðurstöðum kosningar í Svíþjóð árið 1952.1

1Um þróun kosningaaðferða á Norðulöndum má benda á: Bernard Grofman, The evolution of electoral and party systems in the Nordic countries (New York: Agathon Press, 2002).

Danska aðferðin er hins vegar ein af þeim sem fer lengst í að styðja við smærri flokka. Þar er munurinn á deilistuðlunum 3, s.s. deilt er í atkvæðatöluna með stighækkandi tölu þar sem 3 er á milli: 1, 4, 7, 10 o.s.frv. Ef sætum er úthlutað með þessari aðferð er vægi smærri flokka áberandi meira en þeirra stærri. Það má greina í muninum á d'Hondt aðferðinni og þeirri dönsku grundvallarafstöðumun til þess hvernig afstaða kjósenda birtist í kosningum. Ef d'Hondt aðferðinni er beitt þá er verið að reyna að hafa áhrif á niðurstöðuna á þann hátt að stóru flokkarnir fái aukin völd í hendur og þurfi ekki að taka tillit til þeirra smærri við ákvörðunartöku. Ef dönsku aðferðinni er beitt, þá er áherslan á það að sem flestir hópar eigi sér fulltrúa í stjórn. Það hefur þau áhrif að valdamestu flokkarnir geta síður beitt valdi sínu á kostnað þeirra minni og að raddir fleiri sjónarmiða eiga sér fulltrúa á þingi eða í sveitarstjórn.

Í ljósi þessara sjónarmiða er greinilegt að sú aðferð sem best túlkar hlutfallstölu kjósenda yfir í hlutfall sæta er réttlátust, að minnsta kosti ef horft er til meðalhófs. Ef litið er til réttar kjósanda, þá er það hans réttur að reynt sé að stilla hlutföllun þannig af að hvert atkvæði hafi sama vægi, að svo miklu leyti sem það er unnt. Þegar d'Hondt aðferðin er notuð, eins og á Íslandi, fá kjósendur stærri fylkinganna meira vægi í kjörinu en þeir sem kjósa þá minni. Ef danska aðferðin er notuð fá hinsvegar kjósendur minni flokkanna meira vægi en kjósendur þeirra stærri. Út frá forsendum framsals fullveldis, sem er hornsteinn lýðræðisins, þarf því að gera þá kröfu að þeim aðferðum sé beitta við kjör fulltrúa sem eru hvað óvilhallastar. 2

2Sjá meðal annars: Kenneth Benoit, "Which Electoral Formula Is the Most Proportional? A New Look with New Evidence," Political Analysis 8, no. 4 (n.d.): 381-388.

Rannsóknir hafa sýnt að aðferð Saint-Laguë er sú sem veitir listum sæti á þann hátt sem mest er í samræmi við stuðning kjósenda. Það er á þeim rökum sem eðlilegt er að krefjast þess að ef Íslendingar ætla að halda áfram að nota listaaðferðir við kosningar til þings og sveitarstjórna, þá verði aðferðum við útreikning sæta breytt í átt til meira réttlætis.

Útreikningur á niðurstöðum í Reykjavík 2010 út frá d'Hondt forsendum og Saint-Laguë. Eins og sjá má eru niðurstöðurnar hér eins. SLI% stuðullinn er mæling á skekkju í samræmi á milli fylgis lista og hlutfalls fulltrúa. Því lægri sem hann er því meira samræmi. Skekkjan er nokkuð mikil vegna smárra framboða sem ná ekki hlutfalli sem dugar fyrir sæti. Smellið á mynd til að sjá hana á læsilegan hátt.

Til að útskýra mál þetta betur er gott að skoða nokkur dæmi úr nýafstöðnum sveitarstjórnarkosningum. Þar er misjafnt hversu mikil áhrif skekkjunnar í d'Hondt kerfinu hafa. Í Reykjavík hefðu sæti skipast á nákvæmlega sama veg hvort sem d'Hondt aðferðinni eða Saint-Laguë aðferðinni hefði verið beitt. Því má segja að umboð flokkanna í Reykjavík sé ótvírætt.

Því miður á hið sama ekki við í öðrum stærstu sveitarfélögum landsins. Í þeim flestum eru áhrif skekkjunnar sem felast í útreikningum samkvæmt d'Hondt kerfinu þau að stærri listarnir hafa fengið fleiri sæti en þeim bar og minni listarnir færri.

Í Kópavogi er misræmið út frá SLI% stuðli mjög mikið þegar niðurstöður eru fengnar með aðferð d'Hondt. Misræmið minnkar mjög mikið ef aðferðum Saint-Laguë væri beitt. Smellið á mynd til að sjá hana á læsilegan hátt.

Í Kópavogi fékk stærsti flokkurinn, Sjálfstæðisflokkurinn, úthlutað 4 sætum af 11 í bæjarstjórn út frá reglum d'Hondt. Ef hlutföllun hefði verið réttlátari hefði flokkurinn einungis fengið 3 fulltrúa og Næst besti flokkurinn átti í raun að á tvo í stað eins. Skekkjan í kerfinu leiddi hér til þess að Sjálfstæðisflokkurinn fær aukafulltrúa á kostnað Næst besta flokksins.

Hér eru niðurstöðurnar úr Hafnarfirði. Hér er greinilegt hvað misvægið minnkaði mikið ef hlutfallatölum Saint-Laguë væri beitt. Smellið á mynd til að sjá hana á læsilegan hátt.

Í Hafnarfirði er þetta enn afdrifaríkara. Þar fá bæði Samfylking og Sjálfstæðisflokkur 5 fulltrúa. Ef útreikningar hefðu byggt á réttlátari forsendum hefði hvor um sig einungis átt að fá 4 fulltrúa. Vegna skekkjunnar í því kerfi sem notað var við hlutfallsreikninga misstu framsóknarmenn sinn eina fulltrúa í bæjarstjórn og Vinstri græn annan þeirra sem þeir hefðu með réttu átt að fá.

Hér er skýrt hvernig hreinn meirihluti Lista fólksins byggir á skekkjunni í útrikningum. Smellið á mynd til að sjá hana á læsilegan hátt.

Á Akureyri eru niðurstöðurnar hins vegar afar afdrifaríkar. Þar fær Listi fólksins hreinan meirihluta í bæjarstjórn, 6 sæti, eða tæp 55% sæta, með einungis 45% atkvæða. Hér er afar greinilegt hvernig kerfið gefur þeim stærri aukin völd. Í réttlátara kerfi hefði Listi fólksins einungis átt að fá 5 sæti en Sjálfstæðisflokkur tvö. Með því að d'Hondt aðferðinni er beitt við hlutföllun atkvæða má því segja að Listi fólksins hafi haft eitt sæti í bæjarstjórn af kjósendum Sjálfstæðisflokksins.

Hreinn meirihluti sjálfstæðismanna er ekki réttmætur eins og sjá má hér. Smellið á mynd til að sjá hana á læsilegan hátt.

Í Mosfellsbæ er það sama upp á teningnum. Þar veldur óréttlát aðferð við hlutföllun atkvæða því að Sjálfstæðisflokkur fær hreinan meirihluta, 4 sæti, með minna en helming atkvæða. Þar missa Framsóknarmenn það sæti sem þeir hefðu með réttu átt að fá til Sjálfstæðismanna.

Þótt engin spurning sé um að Sjálfstæðisflokkur eigi rétt á hreinum meirihluta á Reykjanesi, þá er hins vegar ekki réttlátt að gallað kerfi gefi honum aukafulltrúa á kostnað Vinstri grænra. Smellið á mynd til að sjá hana á læsilegan hátt.

Í Reykjanesbæ hlaut Sjálfstæðisflokkur 7 sæti af 11, eða tæp 64% sæta með einungis um 53% atkvæða. Ef meðalhófs hefði verið gætt hefði flokkurinn einungis átt að fá 6 sæti, hreinan meirihluta, en þá hefðu kjósendur Vinstri grænna fengið sinn réttmæta fulltrúa í bæjarstjórn Reykjanesbæjar.

Þessi dæmi sýna vel þau gífurlegu áhrif sem óréttlát skipting sæta í sveitarstjórnum hefur. Í öllum stærstu sveitarfélögunum, utan Reykjavíkur, veldur óréttlát reikniregla því að vægi þeirra sem kjósa smærri listanna er minna en þeirra sem kjósa þá stærri. Oft hefur þetta þau áhrif að flokkar ná hreinum meirihluta þannig að að stjórn bæjarfélagsins koma ekki þau ólíku sjónarmið sem fylgja því að ólíkir flokkar þurfa að komast að samkomulagi um áherslur. Oft leiðir þetta einnig til þess að kjósendur minni flokkanna missa fulltrúa sinn í bæjarstjórninni. Að teknu tilliti til þess að klárlega eru til staðar mikið betri aðferðir við skiptingu sæta, þá er það að vissu leyti hneyksli að þessum úreltu aðferðum skuli enn vera beitt hér á landi. Kjósendur eiga kröfu um það að bestu aðferðum sé beitt við yfirfærslu fullveldis þeirra til kjörinna fulltrúa.

Ég hef áður lýst þeirri skoðun minni að sú leið sem best treysti rétt kjósenda til að yfirfæra fullveldi sitt yfir á fulltrúa sína á lands- og sveitarstjórnar stigi væri að taka upp kosningu sem byggði á einu yfirfæranlegu atkvæði, sú leið leiddi af sér persónulegri kosningu þar sem vægi hvers atkvæðis væri hið sama, þar sem réttindi kjósandans til að velja sér fulltrúa eru í forgrunni, en ekki réttindi flokka til valda. Breyting á kerfi dugar ekki ein sér til að byggja upp trúverðugt pólítískt kerfi hér á ný, en það er hins vegar lágmarksforsenda fyrir slíku kerfi að aðferðir við kosningar séu eins réttmætar og réttlátar út frá réttindum hvers einstaks borgara og kostur er á. Vegna þessa verður að snúa baki við aðferðum sem á kerfisbundinn hátt möndla með vilja kjósenda og bjaga niðurstöðuna á þann hátt sem gert var í nýafstöðnum kosningum í Hafnarfirði, Kópavogi, Akureyri, Mosfellsbæ og Reykjanesbæ. Það er á forsendum valdsins sem vægi kjósenda stærri flokkanna er meira í útreikningi en hinna smærri, ekki á forsendum rétts kjósenda til að velja sér fulltrúa.

]]> Fullveldi og kosningar á Íslandi tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.151 2010-05-14T18:02:46Z 2010-05-15T03:03:55Z Í lýðræðisríkjum er almennt litið svo á að fullveldið sé í höndum einstaklingsins. Þetta hljómar ágætlega sem hugmynd, en hinsvegar þarf að skoða vel, stöðugt, hvernig framsali á þessu fullveldi til stjórnvalda er háttað. Nú, í kjölfar dramatískra kosninga í... Hlynur Helgason Í lýðræðisríkjum er almennt litið svo á að fullveldið sé í höndum einstaklingsins. Þetta hljómar ágætlega sem hugmynd, en hinsvegar þarf að skoða vel, stöðugt, hvernig framsali á þessu fullveldi til stjórnvalda er háttað. Nú, í kjölfar dramatískra kosninga í Bretlandi og í aðdraganda sérkennilegra sveitarstjórnarkosninga á Íslandi, langar mig til að skoða þetta framsal valda nánar - hvernig það fer í raun fram hér á landi í samtíma vorum, og hvort hægt væri að gera endurbætur á kerfinu þannig að það þjóni einstökum landsmönnum betur.

Ólíkar hugmyndir um fullveldi

Útsýni yfir höfuðborgarsvæðið frá upphæðum Kópavogs. Hvernig yrði ásýnd þessa svæðis ef fulltrúar störfuðu nánar í umboði borgaranna?

Það er áhugavert í þessu samhengi að skoða fyrst lauslega hvernig hugmyndin um fullveldi og valdaframsal hefur þróast, og hvernig sú þróun birtist í áherslum og  þverstæðum samtímans. Segja má að fullveldisumræðan kristallist fyrst almennilega í persónu og völdum Loðvíks 14 frakkakonungs. Það er í baráttu hans fyrir einveldi konungs sem fullveldið kemur fyrst almennilega inn í spilið. Stefna Loðvíks byggði á því að tryggja að fullveldið væri algerlega persónubundið konunginum, að tryggja að enginn gerði athugasemdir við það að það væri á valdi ríkishöfðingjans. Þetta kemur skýrt fram í ummælum hans "Ríkið, það er ég". Fullveldið var í höndum konungs, hann var höfuð ríkisins og það var hans að deila valdinu til þegnanna eins og þörf var á. Konungur hafði óskorað vald og það var hans að þjóna hagsmunum sínum. Þegnarnir voru í raun einungis verkfæri konungs. Fyrir tíma Loðvíks fól þetta í sér að fullveldið var bundið landinu - þeir sem áttu landareignir voru í raun handhafar fullveldisins. Þegar Loðvík tók sér fullveldi, þá fólst valdatakan í því að ná tökum á öllu landi í ríkinu. Þegar landið var í hans höndum þurfti ekki lengur guðleg rök fyrir tilkalli hans til valdsins. Loðvíki og fjármálaráðherrum hans tókst að skuldsetja aðalinn við krúnuna og ná þannig völdum yfir landareignum þeirra. Þegar þessum áfanga var náð gat konungur síðan ánafnað aðlinum landinu á ný - aðallinn hlaut þá landið í umboði konungs sem sjálfur hélt strengjum fullveldisins eftir í sinni hendi.

Það var þetta sem franska byltingin barðist gegn, það var þetta sem hún bylti, sneri á haus. Kennismiðir byltingarinnar voru algerlega á móti þeirri hugmynd að fullveldið væri í höndum konungs. Þeir voru fulltrúar húmanismans og þeirrar hugmyndar að hver maður sé sinnar gæfu smiður. Út frá því hlaut fullveldið, óskorað, að hljóta að vera í höndum hvers og eins. Hver einasti einstaklingur, borgari, var handhafi fullveldisins að þeirra mati, og það var þeirra, borgaranna, að ákveða hvernig farið skyldi með valdið. Það er þessi hugmynd sem er undirstaða lýræðis eins og við þekkjum það í dag, sem meginhugmynd stjórnmála í samtímanum. Á hinn bóginn, eins og ætíð í menningarmálum, megum við ekki gleyma því að sannfærandi kerfi deyja ekki. Hugmynd Loðvíks lifir enn góðu lífi undir niðri og er ef grannt er skoðað afar sterk í öllu valdakerfinu. Það er á ótrúlega mörgum stöðum að umræðan um yfirvald og þegna virðist njóta meiri virðingar en lýðræðisumræðan, þar sem lykilatriðin eru fullvalda borgarar og umboðsmenn þeirra.

Vandamál tengd framsali fullveldis

Það er ljóst að þótt hugmyndin um lýðræði feli í sér að óskorað vald - fullveldi - sé á hendi einstaklingsins þá er svo í reynd að ekki er framkvæmanlegt að ætla einstaklingum sjálfum að taka ákvarðanir um málefni sín og annarra í hvert skipti sem þess er þörf. Beint lýðræði, þar sem sérhver borgari kýs um öll álitamál sem koma upp, er í reynd óframkvæmanlegt og það er á hreinu að ef það væri framkvæmanlegt yrði það afar svifaseint og örðugt í meðförum. Það hefur því frá upphafi lýðræðis á Vesturlöndum verið reyndin að þótt það sé viðurkennt að fullveldið sé hjá einstaklingnum er það jafnframt innbyggt í kerfið að einstaklingurinn, borgarinn, framselji vald sitt til annarra sem fyrir hans hönd framfylgja valdinu. Þetta þykir nauðsynlegt vegna þess að ekki er framkvæmanlegt að bera öll mál ætíð undir alla sem þau koma við. Vegna þessa treystir framsalskerfið því að fólk kjósi sér fulltrúa sem komi fram fyrir þeirra hönd, semji um málamiðlanir og taki ákvarðanir um það sem skiptir máli.

Það er því ljóst að frá upphafi gerir kerfið ráð fyrir því að framsal valda eigi sér stað - fullveldi einstaklingsins er því í raun aldrei óskorað, hann þarf frá upphafi að vera félagi í því sem við köllum samfélag, og það er á þeim vettvangi sem hann er skyldur til að skipa sér fulltrúa fyrir sína hönd. Þetta er innbyggt í kerfið. Það er þó einnig skilningur þeirra sem að lýðræðiskerfinu koma að það sé æskilegt að framsal valda sé skýrt og greinilegt, að það sé ljóst að í raun sé einungis um framsal að ræða og að vegna þess sé nauðsynlegt að einstaklingurinn hafi sem mest um framsalið að segja - að einstaklingurinn geti í raun haft áhrif. Þetta er allt annað en einfalt. Þetta væri ekki einfalt í þjóðfélagi þar sem hugmyndin um lýðræði væri eina hugmyndin um fullveldi, en þegar haft er í huga að draugur yfirvaldsins er enn afar áhrifaríkur í öllu stjórnkerfinu þá verður framkvæmd framsalsins enn flóknari.

Framkvæmd framsals í kosningum

Á Íslandi eru almennt notaðar tvær aðferðir við framsal fullveldis einstaklinga til fulltrúa sinna. Annarsvegar svokallaðar bundnar hlutfallskosningar og hinsvegar óbundnar kosningar. Almennt séð er litið svo á að óbundnu kosningarnar séu óæskilegar og þær eru einungis notaðar ef ekki er hægt að framkvæma bundnar kosningar. Þar sem allir eru í framboði í óbundnum kosningum og enginn listi frambjóðenda til staðar geta atkvæðin dreifst á ansi marga menn og konur. Vegna þessa er afar líklegt að ansi mörg atkvæði detti dauð niður og fulltrúar fengið kosningu með einungis lítinn hluta atkvæða á bak við sig.

Bundnar kosningar fara þannig fram að fólk myndar félög um kosninguna, hópa sem bjóða fram saman á listum þar sem búið er að ákveða fyrirfram í hvaða röð þeir veljist sem fulltrúar kjósenda. Í kosningunni hefur hver borgari eitt atkvæði og má hann velja með því einn lista. Atkvæði kjósandans fer í fyrstu í heild til að velja efsta mann listans. Ef hann telst kjörinn og líkur eru á því að fleiri nái kjöri af viðkomandi lista deilist atkvæðið í hlutfalli við fjöldann sem á möguleika á að vera kjörinn þar til ekki er hægt að deila því meira niður og ná kjöri. Ef efsti maður á lista fær ekki nægjanlega mörg atkvæði til að ná kjöri þá má segja að öll atkvæði listans verði ógild - kjósandinn náði ekki að hafa áhrif á kjör fulltrúa. Ef listi fær talsvert fleiri atkvæði en þarf til að ná manni inn, en ekki nægjanlega mörgum til að ná inn nýjum manni má einnig segja að mörg atkvæði detti dauð niður. Í kosningum í Hafnarfirði 2006 duttu öll atkvæði B-listans dauð niður, 11% atkvæða D-listans og 33% atkvæða V-listans. Þetta, að atkvæði smærri framboða eigi á hættu að vera óvirk, leiðir til þess að valmöguleikar kjósenda á að velja sér fulltrúa minnka. Annars vegar hræðist fólk að kjósa minni framboðin vegna þess að því finnst óþægilegt til þess að hugsa að geta ekki haft í raun áhrif á val fulltrúa. Hins vegar leiðir þetta til þess að smærri framboðin reyna að sameinast í kosningunni og fækka þanngi raunverulegum valkostum kjósenda. Það var meðal annars ástæðan fyrir því að R-listinn var stofnaður í Reykjavík. Mörg atkvæði glötuðust hjá smærri flokkunum og þess vegna ákváðu þeir, þrátt fyrir ólíka stefnu, að bjóða fram einn fyrirframákveðinn lista margra flokka og margra sjónarmiða. Þarna var val kjósenda orðið ansi takmarkað.

Í Alþingiskosningum eru fulltrúar valdir eftir kjördæmum og getur hver kjósandi valið einn framboðslista í sínu kjördæmi með sínu atkvæði. Til að tryggja betur að kjósendur flokkanna fái fulltrúa miðað við fjölda atkvæða eru nokkrir þingmenn landskjörnir, þ.e.a.s. atkvæði á öllu landinu geta leitt til kjörs þeirra. Þetta leiðir til þess að færri atkvæði detta dauð niður í þingkosningum.

Mótsagnir í íslenska kerfinu

Það leikur ekki vafi um að íslenska kerfið er lýðræðiskerfi. Hins vegar er einnig greinilegt að það fullnægir ekki þörfum borgaranna um framsal fullveldis þeirra. Þar að baki eru margar ástæður, en flestar þeirra tengjast áhrifum hugmynda um yfirvaldið, um kónga sem eiga fullveldið og geta látið með það eins og þeim sýnist, nema svona rétt í kring um kosningar.

Eitt þessara vandamála er tengt landinu sjálfu. Frá upphafi þingræðis á Íslandi hefur ætíð verið sjálfgefið að áhrif landeigenda hafa verið mikil í kerfinu. Upphaflega bjuggu flestir landsmenn í sveitum og landeigendur áttu trygg sæti í skjóli undirsáta sinna og nágranna. Síðan bæjarmyndun hófst fyrir alvöru og meginfjöldi íbúanna flutti burt af landinu í bæi og borgir, þá er eins og draugur landeignarinnar hafi ríkt í kerfinu - það þykir sjálfsagt að fólk til sveita hafi meira að segja um val fulltrúa á þingi en fólk á höfuðborgarsvæðinu. Í þjóðfélagi þar sem hugmyndin byggir á fullveldi einstaklinga og framsali þess er þetta ansi undarlegt, og illskiljanlegt - nema þegar áhrif einveldishugsunarinnar eru tekin með í dæmið. Það er nokkuð ljóst að meginþorri kjósenda er ekki sáttur við þetta, en samt viðgengst þetta enn.

Flokkarnir sjálfir og framkvæmd hlutfallskosninga hefur hins vegar reynst vera stærsta vandamálið. Þótt lýðræðishugmyndin - hugmyndin um framsal fullveldis til einstaklinga sem eru fulltrúar kjósenda - sé sífellt ítrekuð í lögum og stjórnarskrá, þá byggir framkvæmdin á því að í raun fer framsalið ekki fram til frambjóðendanna sjálfra, heldur til flokkanna. Það eru flokkarnir sem sýsla með umboðið og deila því áfram til fulltrúa sinna. Í því samhengi eru það leiðtogarnir sem hafa mest að segja, beinir undirmenn þeirra og svo koll af kolli. Innan kerfisins er búið að búa til smákónagaveldi sem vinnur að meira eða minna leyti út frá einveldishugmyndinni. Kjósendur eru við þessar aðstæður einungis milliliður þegar kemur að kosningum, þeir hafa tök á því að velja hversu mikið hver og hver smákóngur á undir sér. Að kosningum loknum láta flokkarnir eins og kjósendur séu ekki til, nema þá sem þegnar stjórnkerfisins.

Í Alþingiskosningum er meginþungi umbóta lagður í að jafna samkeppnisstöðu flokkanna. Hvernig hægt er að þjóna kjósendum og þörfum þeirra er ekki í umræðunni, heldur hvernig staða flokkanna geti verið sem réttlátust, óháð því hvar kjósendur eru. Kerfinu er stöðugt breytt til að hlutfall atkvæða flokkanna sé sem líkast hlutfalli þingsæta, án tillits til hverjir sitja í þingsætunum. Útkoman úr þessu undanfarin ár, samhliða því sem ekki má hrófla við ójafnrétti á milli kjósenda í sveitum og í borg, er að búa til allskonar ógegnsæjar viðbætur við kjördæmakerfið. Þetta eru ekki hlutir sem kjósendur skilja, hvernig þingsæti flakka eins og eldfjallaaska á milli landshluta á kosninganótt og hvernig frambjóðendur með lítinn minnihluta atkvæða í sínu kjördæmi geta allt í einu setið uppi sem fulltrúar kjósenda.

Annar vandi í kosningum til Alþingis og í stórum sveitarfélögum tengist röð frambjóðenda. Óánægja kjósenda með framkvæmd framsals fullveldis þeirra hefur meðal annars snúið að því að þeir geta ekki haft áhrif á hverjir eru fulltrúar flokkanna. Þessu hafa flokkarnir brugðist við með því að innleiða nýtt lag lýðræðis innan flokkanna, þar sem kosið er um frambjóðendur áður en þeir verða frambjóðendur. Menn og konur verða því framjóðendur að framboði. Þetta kerfi, sem flokkarnir hafa komið á til að friþægjast kjósendum, hefur í framkvæmd orðið algert skrýmsli og eitt af því sem hefur ógnað lýðræði hvað mest á undanförnum árum. Fyrir var ljóst að margir borgarar efuðust um einlægni flokkanna í því að starfa í raun í þágu þeirra vegna þess hversu flokkarnir voru sýnilega háðir framlögum stórra fyrirtækja til að standa straum af kostnaði sínum. Þetta hefur dregið úr trú fólks á því að fullveldi þeirra væri virt innan flokkanna. Þegar við bætist að einstakir stjórnmálamenn hafa persónulega tengst fyrirtækjum beint í viðleitni sinni til að verða frambjóðendur, þá er ansi erfitt fyrir kjósendur að trúa því að viðkomandi aðilar verði ekki of háðir þeim aðilum sem þeir eiga einmitt að hafa eftirlit með. Þegar svo er um búið er ekki ósennilegt að kjósendum finnist atkvæðin vera keypt. Á meðan kosningabaráttan er einfaldlega á milli flokkanna og fulltrúa þeirra á sama vettvangi í þingkosningum, þá er það að minnsta kosti flokkanna að standa straum af baráttu félaga sinna. Prófkjörin hafa auk þess leytt til enn meiri efasemda um gildi frambjóðanda vegna þess að í smærri flokkum geta aðilar úr öðrum flokkum haft áhrif á hverjir verða fulltrúar smáu flokkanna. Dyggir stuðningsmenn þeirra geta því alls ekki treyst því að frambjóðinn sé ekki gaukur í hreiðri þeirra. Prófkjörin voru hugmynd að því að reyna að draga úr fjarlægð frambjóðenda og kjósenda með því að gefa kjósendum kost á að velja sér sína frambjóðendur. Reyndin hefur því miður reynst þveröfug, frambjóðendur valdir í prófkjöri eru engu minna fjarlægir kjósendum heldur en hinir, nema síður sé.

Í sveitarstjórnarkosningum er staðan hins vegar misjöfn. Þau stærstu virðast virka á sama vettvangi og stjórnmál á landsvísu. Þar er flokkakerfið við lýði, með prófkjörum og smákóngaveldum. Í þeim minni er hins vegar allt annað upp á teningnum. Þar eru flestir flokkarnir of veikburða til að geta verið grundvöllur valdaframsalsins. Vegna þessa verða til sérkennileg framboð fólks með ólíkar áherslur, sem eru eins og búin til í kring um eldhúsborðið (og meira að segja í Reykjavík þegar flokkakerfið hefur brugðist endurtekið) og í mörgum sveitarfélögum er meira að segja ekki hægt að ná saman nægilegri samstöðu um eiginlegan lista. Hér verða ítök kjósenda óskipuleg og lítil.

Samanburður við Bretland

Núverandi kerfi í Bretlandi er eitt af þeim ólýðræðislegustu á Vesturlöndum. Þar eru eintóm einmenningskjördæmi sem leiða það af sér að mjög erfitt er fyrir fleiri en tvo flokka að ná áhrifum á þingi - allir aðrir flokkar eru dæmdir í eilífa stjórnarandstöðu. Afar mikið er um atkvæði sem falla dauð og ómerk, allt að 60% atkvæða í mörgum kjördæmum verða áhrifalaus og mjög oft eru þingmenn kosnir sem fulltrúar sinna kjördæma með mikið minna en helming fylgis. Flokkar geta unnið mikinn meirihluta þingsæta með á milli 35 og 40% atkvæða og tveggja flokka kerfið er tilvalið fyrir smákóngaveldi, sem trúlega er ein af ástæðum þess að stóru flokkarnir eru tregir til að breyta kerfinu. En þrátt fyrir þetta er almenningur búinn að vera þokkalega sáttur við kerfið, að minnsta kosti nægjanlega vel til að veita þeim sem vilja breyta því ekki mikið brautargengi. Það er þar sem áhugavert er að leita svara, hvers vegna er ekki meiri óánægja með þetta óréttláta kerfi?

Það eru þrjú atriði sem menn nefna sérstaklega sem jákvæð fyrir breska kerfið. Í fyrsta lagi er það afar einfalt og skiljanlegt. Einungis einn frambjóðandi er fyrir hvern flokk í hverju kjördæmi og þar af leiðandi mjög einfalt að velja á milli. Það er auk þess skýrt hver verður kosinn, einfaldlega sá með flest atkvæðin. Þetta er sama kerfi og er við lýði í forsetakosningum á Íslandi. Þriðja atriðið er hræðsluáróður, kjósendur skilja ekki hvernig stefnumarkmiðum er fylgt í samsteypustjórn og eru þess vegna frekar til í að bíða lengur eftir að komast í stjórn án málamiðlana heldur en að þurfa að vera í óvissu með málefni samsteypustjórnar. Þetta er kerfi sem elur á flokkasjónarmiðum og smákóngakerfi, á nokkurra ára fresti er skipt um kóng.

Það eru þessi atriði sem þeir sem berjast fyrir kosningaumbótum í Bretlandi þurfa að eiga við. Þeir eru sér vel meðvitaðir um ágalla listakosninganna, sér í lagi hvernig þær leiða til fjarlægðar kjósanda frá fulltrúum sínum. Tillögur þeirra miða því að því að fá fram kerfi þar sem sem flestir geta haft áhrif - fá óvirk atkvæði - þar sem tiltölulega gott samræmi er milli skoðana fólks og samsetningu þingheims, og þar sem fólk getur verið í góðu sambandi við sína umbjóðendur, finnist þeir standa sér nálægt.

Niðurstaðan er kerfi sem á ensku kallast STV eða Single Transferable Vote. Íslensk þýðing væri Eitt yfirfæranlegt atkvæði. Grunnurinn að kerfinu eru kjördæmi með á milli 5-7 fulltrúa, til að tryggja nálægð við kjósendur. Reyndar er gert ráð fyrir tveimur til þremur með einungis 2-3 fulltrúa á stöðum þar sem dreifbýli er mikið, hér eru það forsendur kjósenda sem eru í fyrirrúmi. Kjósandi velur sér fulltrúa sem hann vill helst kjósa, og merkir nr. 1 við hann. Auk þess getur hann valið sér fulltrúa til vara, eins marga og hann vill, hann getur númerað í réttri röð alla aðra frambjóðendur sem hann gæti hugsað sér sem sína fulltrúa. Í fyrstu talningu fá fulltrúarnir þau atkvæði sem kjósendur setja í nr. 1. Ef einhver fulltrúi er þá kominn með fleiri atkvæði en þarf til að tryggja honum kosningu, þá er lágmarkstalan skráð á hann, en öðrum atkvæðum dreift á fulltrúa nr. 2 á atkvæðaseðlum kjósenda. Ef fulltrúi fær t.d. 300 atkvæði en einungis 100 duga til öruggrar kosningar þá eru 100 skráð á hann, en hin atkvæðin fara að 200/300 hluta, eða að 2/3, á þá frambjóðendur sem allir kjósendur hans völdu sem nr. 2. Þegar búið er að yfirfæra öll aukaatkvæði á þennan hátt, í mörgum skipulegum umferðum, er atkvæðum þeirra sem fæst atkvæði eru með, og eiga ekki séns á að öðlast kjör, dreift á þá sem eru næstir í röðinni á atkvæðaseðlum þeirra semkusu þá. Þetta er gert þar til óyggjandi niðurstaða er fengin og allir fulltrúar kosnir. Kerfið er í raun einfalt að skilja, sér í lagi ef ekki eru of margir í kjördæmi, og hægt að birta niðurstöður og útreikninga í einföldum töflum þannig að allt sé opinbert og skýrt. Útreikningar væru tímafrekir ef talið væri handvirkt, en með aðstoð tölvutækni ætti að vera mjög einfalt að telja öll skýr atkvæði sjálfvirkt og færa þau sem einhver vafi gæti leikið á handvikt inn í tölvu. Ef kosið verður á tölvu í framtíðinni hér á landi, eins og menn eru farnir að gæla við, verður talning sérlega einföld og skýr.

Eitt yfirfæranlegt atkvæði á Íslandi?

Það er alveg á hreinu að kosningakerfi á þessum nótum væri mikið betra en núverandi kerfi við sveitarstjórnarkosningar. Þegar eitt yfirfæranlegt atkvæði er reglan geta bæði flokkar og einstaklingar boðið fram. Í raun eru fulltrúar flokkanna ekki á lista, heldur bara merktir flokkunum fólki til glöggvunar. Ekki þarf að bjóða fram fullan lista, heldur geta flokkar boðið verið með eins marga í framboði og þeir telja líklegt að ná inn. Með þessu kerfi geta allir flokkar, þeir litlu líka, boðið fram í smærri kjördæmunum án þess að hætt sé við atkvæði kjósenda þeirra verði ómerk. Með þessu kerfi mætti því leggja óbundnar kosningar alveg af í sveitarfélögum. Í sveitarfélögum er nándin mikil og fólk þekkir frambjóðendur vel. Með einu yfirfæranlegu atkvæði á fólk þess ætíð kost að velja þá sem það treystir best, án þess að þurfa að binda sig við lista eða flokkslínur. Þannig verður yfirfærsla fullveldis mikið skilvirkari innan sveitarfélaganna og líklegt að niðurstaðan skili auknu trausti til fulltrúanna.

Í þingkosningum mætti síðan  skipta landinu upp í misstór kjördæmi, frá 3 upp í 7 fulltrúa, og tryggja við mörk þeirra að vægi hvers atkvæðis við kosningu fulltrúa væri ætíð svipað. Þetta má gera með því að breyta landamærum kjördæma eða fulltrúafjölda þannig að mundur verði ætíð hverfandi. Þannig mætti leggja af þá vanvirðingu sem sumum kjósendum er sýnd nút til dags, það að ætla að yfirfæranlegt vald frá þeim og áhrif eigi að minni þótt þeir búi við þröngan kost á höfuðborgarsvæðinu.

Helsti fyrirsjáanlegi vankostur við eitt yfirfæranlegt atkvæið er sá að miðað við fyrsta val kjósenda yrði ekki alltaf fullt samræmi milli flokkahlutfalla á þingi og þess hlutfalls. Ef þetta kerfi yrði tekið upp þýddi að því í raun að þarfir kjósanda væru teknar fram yfir þarfir flokka. Hér er í raun ekki lengur verið að krefjast þess að kjósandi skuodbundi sig við ákveðinn flokk. Kjósendur myndu án efa eftir sem áður velja þann fulltrúa sem þeir telja hæfastan í fyrsta kost, og trúlega kemur hann úr þeim flokki sem þeir myndu styðja í hlutfallskosningu. Einnig er sennilegra en hitt að kjósendur hneigist til að velja aðila úr sama flokki sem kost 2, 3 o.s.frv., en það er ekkert endilega sjálfgefið. Það má vel vera að kjósendur stóru flokkanna vilji fá inn einhvern úr minni flokkunum þegar þeir eru búnir að tryggja sínum manni kjör. Það er einnig líklegt að kjósendur minni flokka velji aðila úr stærri flokkunum sem þeim líst best á neðarlega í röðina til að baktryggja sig ef enginn úr þeirra flokki kæmist að.

Út frá kröfu um að að kjósanda finnist hann raunverulega hafa eitthvað að segja um val fulltrúa sinna þegar hann framselur fullveldi sínu þá sýnist mér þessi hugmynd vera hvað vænlegust af þeim sem hafa verið þróaðar undanfarið. Einnig virðist mér líklegra að fulltrúarnir komi til með að vera þess meðvitaðir ef kosningar færu fram á þennan hátt að umboð þeirra kemur beint frá kjósendum, ekki frá formönnum og röðunarmeisturum flokkanna. Þeir verða fulltrúar ákveðins hóps fólks þrátt fyrir að vera tilbúnir til samstarfs innan flokkanna.

Fyrir þá sem hafa áhuga á að kynna sér þetta betur, og ýmsa aðra kosti í þessum málum, þá mæli ég með vefsíðu bresku samtakanna um endurbætur á kosningakerfinu, Electoral Reform Society: http://electoral-reform.org.uk/article.php?id=48



]]> Sýningarhald og kyn tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.150 2010-05-12T18:08:33Z 2010-05-12T19:32:01Z Kynning á dagskrá Listahátíðar í Reykjavík árið 2010 bendir til þess að enn sé ástæða til að minnast á kynbundna mismunun í vali á listamönnum á opinberar sýningar hér á landi. Þetta er þó ekki algilt, víða eru hlutir í... Hlynur Helgason Kynning á dagskrá Listahátíðar í Reykjavík árið 2010 bendir til þess að enn sé ástæða til að minnast á kynbundna mismunun í vali á listamönnum á opinberar sýningar hér á landi. Þetta er þó ekki algilt, víða eru hlutir í góðu lagi, en þar sem potturinn er brotinn er ástæða til að vekja máls á þessu, einu sinni enn. Í þetta sinnið er ætlunin að taka á þessu á uppbyggilegan máta, og gera tilraun til að kynna fyrir þeim sem vinna við að skipuleggja opinberar sýningar á hvaða hátt þeir geta unnið til að koma í veg fyrir að við val á listamönnum sé mismunað eftir kyni og tryggja á sama tíma að um marktæka birtingu á myndlistarsamhengi samtíman sé að ræða. Þegar mismunun eftir kyni á sér stað er nefnilega líklegt að samsvarandi skekkja á skilningi samhengisins komi fram.

Á sýningunni Raunveruleikatékk sem sett er upp á vegum Listahátíðar í miðbæ Reykjavíkur er mikil slagsíða á milli kynja. Æsa Sigurjónsdóttir er sýningarstjóri og það virðist vera hugmynd hennar um íslenskan listveruleika að velja 9 karlmenn til að taka þátt, en aðeins 3 konur. Á sýningunni Efnaskipti í Listasafni Reykjanesbæjar er hinsvegar þveröfugt uppi á teningnum. Aðalsteinn Ingólfsson hefur valið 5 konur á sýninguna en engan karlmann. Það er honum þó til málsbótar að sýningin er hugsuð sem þáttur í stærra ferli, sýning 3 karlmanna á síðasta ári var hugsuð sem hinn hluti verkefnisins. Þótt gera megi athugasemdir við sýningarhugmynd sem skiptir kynjunum upp á þennan hátt, þá er hlutfall kynjanna í heildarverkefninu vel ásættanlegt. Í Norræna húsinu hafa þau Spessi og Katrín Elvarsdóttir skipulagt sýninguna Núna - The Present Now, og þar er kynjahlutfall prýðilegt - 3 konur og 3 karlmenn. Það sama má segja um hlutföll á sýningunni Þekkjast þekkinguna í stjórn Ingarafns Steinarssonar og Ólafar Gerðar Sigfúsdóttur í Listasafni Árnesinga. Þau hafa valið 10 konur og 5 karlmenn til að sýna, sem er fyllilega í samræmi við kynjaskiptinguna í íslenskri myndlist í dag. Ekki hefur enn komið fram hverjir eru sýnendur á sýningunni Annað auga í Listasafni Reykjavíkur en í grein sýningarstjóra, Birtu Guðjónsdóttur, koma þó fram nöfn 7 karla og 6 kvenna þannig að út frá því má búast við þokkalegu jafnvægi kynjanna á sýningunni. Það stefnir því í að vera mun betra en á annarri sýningu í safninu sem fyrr hefur verið rætt um.

Það er nefnilega þannig í íslenskum listveruleika, eins og Ólöf Gerður mannfræðingur virðist gera sér ansi vel grein fyrir, að virkir þátttakendur í íslensku listalífi eru mun fleiri konur en karlmenn. Ef sýningarstjóri telur að hann hafi fingur á púlsi atburðanna þá ættu að minnsta kosti jafnmargar konur að vera þátttakendur í sýningum á samtímalist og karlar, og það er ekkert óeðlilegt við það að þær séu allt að tvöfalt fleiri. Þetta er veruleikinn í íslenskri myndlist í dag og sem betur fer eru það margir sýningarstjórar sem virðast vera meðvitaðir um þetta og skipuleggja sýningar sínar með það í huga. Þetta er sá raunveruleiki sem Æsa hefði mátt tékka betur á áður en hún gekk frá lista yfir sýnendur í Raunveruleikatékki.

Ef smellt er á myndina má fá fram stærri útgáfu sem er bæði læsilegri og sem má prenta út og hengja upp á vegg.

Ég hef vegna þessa ákveðið að koma til aðstoðar þeim sýningarstjórum sem eiga það til að klikka á þessu - að því er mér virðist - augljósa máli. Ég hef búið til örlítinn leik - eða flæðirit eins og það heitir í fyrirtækjum og stofnunum - þar sem menn geta tékkað sig af þegar þeir skipuleggja sýningar. Ég mæli með því að þeir sem eiga erfitt með þetta prenti þetta út og hengi upp á áberandi stað á skrifstofunni. Ef þessu ferli er fylgt ættu menn að vera nokkuð öruggir á því að mismuna ekki listamönnum eftir kyni framvegis þegar þeir skipuleggja sýningar á samtímalist. Samhliða því ættu sýningarnar að vera meir í sambandi við raunveruleikann, þótt sjálfsagt þurfi þó meira til!

]]> Efnahagslíf og -dauði á Íslandi tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.136 2010-04-26T21:27:20Z 2010-04-26T22:36:41Z Stundum getur íslenskan verið heppileg í þýðingu og náttúruleg merking orða komið á óvart. Þetta á til dæmis við þegar reynt er að þýða hugtakið économie libidinale eins og franski heimspekingurinn Jean François Lyotard notaði það í samnefndri bók sem... Hlynur Helgason Stundum getur íslenskan verið heppileg í þýðingu og náttúruleg merking orða komið á óvart. Þetta á til dæmis við þegar reynt er að þýða hugtakið économie libidinale eins og franski heimspekingurinn Jean François Lyotard notaði það í samnefndri bók sem kom út árið 1974.1
1Jean-François Lyotard, Économie libidinale (Paris: Éditions de minuit, 1974).
Bókin er róttækt heimspekirit, og er markmið Lyotards með bókinni að leggja sálrænan og lífrænan grunn að hagkerfi manna, líta á þau út frá forsendum hvata og hegðunar - innanfrá - í stað þess að reyna að setja þeim vísindalegar reglur utanfrá. Hann er í bókinni, beint og óbeint, að vega að og auka við kenningar hagfræðinga eins og Marx, að leggja vísindaheimspekilegan grunn að hugsun hagfræðinnar. Það er í þessu samhengi sem hann setur fram hugtakið économie libidinale, sem bókstaflega mætti þýða sem efnahagur lífskraftsins,og þar komum við aftur að því hvað íslenskan er heppileg í þessu tilviki, því hvað er einfaldara en að þýða économie libidinale en sem einfaldlega efnahagslíf?

Á bak við laufskrúðið má sjá burðargrind háhýsis sem staðið hefur óklárað í 20 ár í norðurhluta Buenos Aires. Ein af arfleifðum herforingjastjórnarinnar í Argentínu þar sem völdin voru meginmálið, en ekki hagsmunir fólks.

En nóg um þýðingar í bili. Ástæða þess að ég er að vekja máls á þessu eru hugleiðingar um íslenskt ástand og íslenskan efnahag, bæði þann lifandi og þann sem tengist stjórnmálum og völdum, í kjölfar hins margumtalaða hruns. Það er nefnilega lygilegt hversu vel hugmyndir Lyotards, skráðar fyrir meir en 35 árum, eiga vel við þegar hegðun og gjörðir íslensku auðmannanna í aðdraganda hrunsins - sem nú eru nokkuð skýrt komin fram í dagsljósið - er skoðuð og metin.

Meginefni Lyotards í Efnahagslífi er að hrekja þær hugmyndir sem settar hafa verið fram í nútíma um það að efnahagsleg hugsun og hegðunarmynstur hafi gengið í gegn um þróun í tímans rás, frá frumstæðri menningu fornaldar, í gegn um peningahugsun endurreisnarinnar, merkantílisma einvaldskonunga barrokktímabilsins, yfir í þróaðan kapítalisma nútímans með áherslu sinni á hagvöxt og skynsemi markaðar sem ræðst af framboði og eftirspurn. Lyotard telur að hér sé um einbera tálsýn að ræða, einkenni þróunarhugsunar nútímans þar sem goðsögnin um stöðuga framþróun og framfarir sé lykilatriði.

Í andsvari við þessari þróunarhugsun nútímans telur Lyotard að efnahagur og þær aðferðir sem maðurinn notar til að lifa og lifa af, sjálfur og í samfélagi, séu nátengd atriði. Hann tekur til þess að í skráðri sögu megi sjá helstu einkenni efnahagskerfis nútímans í reynd, að í raun séu breytingar í viðskiptum og hagrænum þáttum menningar einungis sveiflur sem skýra megi í grundvallaratriðum út frá þeirri hneigð mannsins að skapa og efla líf sem á sama tíma leiðir til eyðileggingar og dauða. Í sálfræðilegum skilningi eru líf og dauði nátengd öfl sem ekki er hægt að skoða hvort í sínu lagi, á sama hátt séu það öfl uppbyggingar og sóunar sem óaðskiljanlega eigi sinn þátt í breytingum á efnahagslífinu, eins og í lífi einstaklingsins. Grunnur kenningar Lyotards gengur út á það að líf og dauði séu alls ekki andstæð öfl, ekki frekar en uppbygging og eyðilegging.

Hin jákvæða ímynd kapítalismans, eins og hann birtist í framsetningu frjálshyggjunnar, er sú að um séu að ræða viðskipti og viðskiptaumhverfi þar sem skynsemi ræður ríkjum. Viðskipti almennt byggi á því að allir aðilar viðskiptaumhverfisins (viðskiptalífsins) séu meðvitaðir um það markmið að efla hagsmuni sína, tekjur og hagnað. Aðilarnir vinni í umhverfi þar sem samkeppni ræður ríkjum og þar sem verð og skipti á vörum, með peninga sem millilið, þróist út frá samkeppni og eftirspurn, sem séu í raun tengd á skynsaman og rökrænan hátt. Á heimspekilegum nótum má segja að þetta feli það í sér að hér sé eitt öflugasta dæmið um skynsemistrú upplýsingastefnunnar, sem að sönnu hefur verið leiðarstef nútímans í hugsun. Vegna þess að hér ræður skynsemin ríkjum stýrir markaðskerfið sér sjálft - það er jú auðséð að allir hljóti að vilja efla sinn eigin hag sem mest, ekki satt? Trúin felur það einnig í sér að þar sem allir vinna markvisst að því að auka eigin arð og eigin hag hljóti það að leiða til þess að hagur allra sem að kerfinu koma eflist. Þetta er hugmyndin um hagvöxt: Kerfið stýrir sér þannig að einkahagur vex, sem leiðir til þess að hagur fjölskyldunnar vex, sem leiðir til þess að hagur samfélagsins vex, hagur þjóðarinnar og að lokum hagur heimsins.

Guð gæfi að svo væri!

Lyotard leiðir að því rök að auk skynseminnar séu fleiri þættir einnig ákaflega ríkir í efnahagslífinu, þættir sem feli í sér önnur og ólík gildi en að bæta hag og að efla tekjur almennt. Hann telur að skýrasta mynd þeirrar efnahagsstefnu felist í svonefndum merkantílisma, sem var lykilatriði í efnahagsstjórn á Vesturlöndum á síðari hluta sautjándu aldar. Þetta er sú stefna sem Colbert, fjármálaráðherra Loðvíks fjórtánda, mælti fyrir og því sú stefna sem réð ríkjum í Evrópu á þessum tímum. Megináherslur merkantílismans eru samkvæmt Lyotard að líta á hagkerfið sem lokað fyrirbæri, endanlegt. Colbert leit þannig á Evrópu þeirra tíma, að um væri að ræða lokað kerfi sem mikilvægt væri fyrir Frakklandskonung að ráða. Lykillinn að því fólst í því að stjórna fjármálunum, í því að ráða yfir megninu af peningaforða álfunnar, sem á þessum tíma fólst í sjóðum úr gulli og silfri. Markmiðið fólst sem sagt í því að tryggja að forði gullsins, peninganna væri í París, að önnur ríki álfunnar, sem og héruð Frakklands, yrðu að skuldsetja sig gagnvart konunglegu bönkunum í París til að geta átt í skynsamlegum viðskiptum sín á milli. Í þessu fólst lokun markaða með tollum, uppbygging innri framleiðslu, og uppsöfnun auðs. Þegar völdum var náð í kerfinu leiddi það síðan til gríðarlegrar sóunar, þeir peningar sem komu inn umfram gullsjóðinn höfðu engan tilgang sem slíkan, voru ekki nýttir í skynsamlega arðsemi og uppbyggingu, heldur í gífurlega yfribyggingu og lúxus í Versölum. Markmiðið var efling innri sjóða í samanburði við sjóði annarra, ekki bæting hags fólks almennt eða uppbygging kerfisins umfram það sem þurfti til að ná völdum.

Lyotard leiðir að því rök að þegar hagkerfið var lokað, og konungurinn ótryggur í sinni stöðu, þá leiddi það til þess að öfundin var sá þáttur sem réði mestu um ákvarðanatökur. Það er í gegn um öfundina sem græðgin kemur síðan fram. Það sem knýr ákvarðanirnar er ekki viljinn til að byggja upp og efla, heldur þráin eftir því að eignast og ná tökum á hlutum, á peningum, á völdum, bara til þess að sóa þeim í kjölfarið. Þeir sem stjórna gera það ekki með sín eigin verk að viðmiði, sinn eigin hag. Það sem er ráðandi í ákvörðunum er samanburðurinn við aðra. Hér dugar ekki hagsýni, framsækni og sköpunarkraftur - skynsamlegir þættir sem byggt gætu upp efnahagslífið á grundvelli hagsældar. Nei, hér er það ráðandi hvöt að komast yfir það sem hinir eiga, að verða stærri en þeir, en ekki með því endilega að stækka sjálfur, heldur með því að sölsa þeirra eigur og auðæfi undir sig. Þar sem öfundin ræður ríkjum er það samanburðurinn sem hefur gildi, ekki skynsemin eða hagsældin. Nærtækasta dæmi merkantílismans er borðspilið Matador. Í því spili eignast menn götur og fyrirtæki sem í upphafi skila hófsömum arði. Hver spilari getur framleitt verðmæti með því bara að spila, í hverjum hring er þetta staðfest með öruggum tekjum. Það væri hagstæðast fyrir alla ef allir hefðu hóflegar eignir og gætu eflt þær hægt og rólega og komið þannig auknum verðmætum inn í kerfið. En það er því miður ekki raunin, því markmið spilsins er merkantílískt, það byggir á því að ná tökum á því sem aðrir eiga, að byggja upp meir en þeir með það eina markmið í huga að ná hinum út úr spilinu. Þegar einn spilari er orðinn stærstur í Matador, þegar flæði fjármagnsins er orðið stöðugt til hans frá öllum hinum, þá vantar bara að innleiða að hann gæti eytt óhóflega og sóað peningum, því hagur hans ræðst ekki lengur af peningunum sem hann hefur safnað heldur af flæði peninga til hans.

Þegar efnahagslíf Íslands á liðnum áratugum er skoðað, þá er áhugavert að sjá hvernig þessir þættir nútíma kapítalisma, skynsamleg hagnýting og arður, og spil sem byggir á öfund og græðgi, hafa átt mismikla samleið. Hagfræðingar hafa nefnt kvótakerfið í sjávarútvegi sem upphafið að endalokunum, og út frá kenningum Lyotards má það til sannsvegar færa. Sjávarútvegur á Íslandi byggði áður fyrr á því að menn gerðu út báta sína. Því meira sem þeir veiddu, í samanburði við það sem þeir kostuðu til, skilaði meiri framleiðslu og þannig tekjum. Samanburður manna í millum fólst í því hversu mikið menn veiddu út frá því hvernig báti menn voru á og hvernig veiðarfæri menn voru með. Oft var samvinna lítil, ef menn fundu gjöful mið létu þeir ekkert endilega vita af þeim, því ef þeir héldu þeim fyrir sig gátu þeir tryggt sér betri veiði en hinir. Kerfið var hins vegar opið, menn reiknuðu með því að geta aukið hag sinn, veitt sífellt meira með betri tækni og stærri skipum og staðið sig þannig bæði vel fyrir sig og í samkeppninni. Það var því þannig sem útvegurinn byggðist upp á mörgum aðilum í því sem kalla mætti heilbrigða samkeppni í opnu kerfi.

Þetta breyttist hinsvegar þegar veiðarnar hættu að vera sjálfbærar og fóru að leiða til ofveiði. Þá hættu hagkvæmni kapítalismans að virka, það fór að ganga á fiskistofnana og menn fóru vits vitandi að eyða því sem allt kerfið byggði á. Hér var komið kerfi sem hefði átt að skila arði, en var greinilega ekki til frambúðar. Sem betur fer gerðu menn sér grein fyrir því að hinn frjálsi kapítalismi sem áður hafði verið við líði gengi ekki lengur og brugðust við. Því miður, út frá sögu kapítalismans, völdu menn trúlega verstu mögulegu leiðina, leið sem leiddi beint inn í Matadorvæðingu fiskveiðanna, kerfinu var lokað og samanburðurinn snerist ekki lengur um hvað hægt var að veiða á hvað stórum skipum, heldur um það hversu miklu útgerðin gat stjórnað að endanlegum auði, af gullforða kvótans. Það hefði mátt hugsa sér ýmsar aðrar leiðir til lausnar, að menn borguðu gjald inn í kerfið út frá stærð skipa, út frá stærð veiðarfæra, út frá fjölda öngla, eða hvað sem er annað þar sem hagkvæmni hefði getað þróast og eðlileg samkeppni. Þá hefði hlutfallsleg hagkvæmni getað ráðið því hversu mikinn hag menn fengu út úr kerfinu. Það hefði getað leitt til þess að auknar tekjur, framleiðsla, miðað við það sem stofnað var til, hefði verið virðingarverð, samanburðarhæf. Í staðinn völdu menn kerfi sem var eins og sniðið að merkantílismanum, kerfi þar sem lokuð takmörkuð auðlind var til staðar, þar sem öfund og græðgi gat ráðið ríkjum, þar sem menn skuldsettu fyrirtækin með það markmið í huga að ná sem stærstum hluta af kökunni til sín, sem stærstum hluta af kvótanum, án hagkvæmnisjónarmiða. Þetta er það sem gerðist, og fyrir vikið vék hagkvæmishugsun fiskveiðanna fyrir hugmyndinni um yfirráð, uppbyggingu merkantílísks veldis í fiskiðnaði með tilheyrandi sóun.

Þessi hugsunarháttur varð síðan grundvöllurinn að einkavæðingu bankanna. Þar einbeittu menn sér að því í upphafi að koma völdunum til valinna aðila, til aðila sem voru þeim innan handar í iðnaði og innan fiskveiðikerfisins. Bankarnir voru í kjölfarið ekki reknir á grundvelli vaxta og hagsældar, heldur byggðu þeir á reynslu sjávarútvegsveldanna. Hinir nýju eigendur hugsuðu sér þá fyrst og fremst sem tæki í merkantíliskum skilningi, sem tæki til að ná völdum og stjórn inna lokaðs kerfis íslensks efnahagslífs. Inn í þetta valdakerfi soguðust síðan í kjölfarið skipafélögin, flugfélögin, tryggingafélögin, matvöruverslanirnar og fjölmiðlarnir. Málið var ekki endilega að reka þessi fyrirtæki vel eigendunum til hagsældar og til að skila arði sem nýta mætti í uppbyggingu. Málið var ekki að byggja félögin upp á skynsamlegan hátt í gegn um rekstur, heldur einfaldlega í því að stækka þau sem mest - í samanburði við hin félögin sem voru að bítast um sömu kökuna. Þegar völdum var náð þá var það heldur ekki spurning um að reka þau skynsamlega, heldur var áherslan á að sýna veldið sem mest, með sóun og eyðslu.

Þetta kerfi var merkantílismi, samkvæmt Lyotard, í sinni verstu mynd. Þetta sést vel í því þegar bónusgreiðslur til starfsmanna í verðbréfamiðlun voru orðnar meiri en tekjurnar í heild: Markmiðið var ekki að skila hagnaði heldur að fá stærri hluta verðbréfasölunnar inn í veldið. Þetta sést vel þegar bankar fóru að taka þátt í húsnæðislánum þótt stjórnendur vissu að þau væru óskynsamleg: Markmiðið var að ná völdum á húsnæðismarkaði, vera stærri en hinir, óháð hagnaði. Þegar aðstæður  opnuðust síðan utan landsteinanna til aðgerða héldu þessum mönnum síðan engin bönd. Þeir héldu áfram að starfa eins og þeir höfðu gert í litlu tjörninni sinni, fóru að keppast hver við annan í útþenslu og óhóflegum samanburði á innbyrðis stærð, óháð öllum hagkvæmissjónarmiðum. Merkantílísk hugsun var orðin svo allsráðandi að þótt ekki væri lengur um lokað kerfi að ræða létu menn samt eins og svo væri.

Nú þegar verið er að fara ofan í saumana á því sem gerðist, þá er nauðsynlegt að skoða ástandið á fjölbreyttan hátt. Menn þurfa að gera sér grein fyrir því að það eru mörg önnur öfl í gangi heldur en skynsemi sem ráða í tengslum við efnahagslífið, þótt skynsemin sé vitaskuld líka til staðar. Við, og stjórnvöld í umboði okkar, þurfum að vera þess vel meðvituð um að það er mannleg hugsun, mannleg hegðun, mannlegar hvatir, lífsvilji og áhættusækni, sem býr að baki efnahagslífinu. Þetta er að sönnu efnahagslíf og þar býr margt annað að baki, að auki við skynsemi og hagræna hugsun. Við þurfum að vera með opinn huga og skoða efnahagslífið og forsendur þess frá grunni með það í huga, ólíkt því sem stjórnvöld og almenningur hafa gert undanfarinn áratug. Við þurfum á skynsaman hátt að ráðast að rótum vandans. Trúlega þurfum við að breyta kvótakerfinu þannig að hvatt sé til hagkvæmni og skynsamlegrar nýtingar og að merkantílismi geti ekki ráðið þar ríkjujm. Við þurfum trúlega einnig að breyta því hvernig framleiðslu og dreifingu á orku er háttað, þannig að skynsemin sé ráðandi þar en ekki stundarhagsmunir og krafa um einfaldar hagtölur. Við þurfum að gæta þess að búa til umhverfi fyrir banka og lánakerfi þar sem hugmyndir um skynsamlega framleiðslu og ábyrg viðskipti ráða ríkjum, en ekki öfund og græðgi. Og við þurfum að muna að hagkerfi heimsins er og verður sífellt fyrir miklum áhrifum af öfund og græðgi; það þarf að búa þannig um hnútana að þessar tilfinningar verði aldrei framar ráðandi öfl í hagstjórn. Þetta er allt mögulegt ef við lítum raunsætt og af tilfinningu á hlutina, og lærum af mistökum nútímans.

]]>