Núverandi reglur um höfundarrétt í Bandaríkjum Norður-Ameríku, sem eru fyrirmynd höfundarréttarlaga í flestum ríkjum, eru taldar nýtast um 1% höfunda sér til hagsbóta. Hin 99% höfunda koma til með að tapa á lögunum. Ástæða þessa er sú að það eru einungis þeir höfundar sem vinna á iðnaðarforsendum að verkum sínum og njóta þess að stór fyrirtæki sjá um hagsmuni þeirra sem fá tekjur sem nokkru nema. Aðrir höfundar fá reyndar dálitlar upphæðir á grundvelli höfundarréttar, en fyrir vikið er aðgangur að verkum þeirra takmarkaður gífurlega.

Takmarkanir höfundarréttarlaga þýða það að möguleikar listamanna á þeirri kynningu sem þeir þurfa til að hugmyndir þeirra og verk njóti einhverra vinsælda eru stórlega skertir. Vinsælir höfundar og listamenn sem fá slíka kynningu í tengslum við stór fyrirtæki njóta hags af kerfinu, allir hinir missa af miklum möguleikum vegna þess hversu höfundarréttarlög takmarka aðgengi og nýtingu á verkum höfunda.

Listamenn eiga þess reyndar kost að gefa út efni sitt með minni takmörkunum á höfundarrétti en lögin segja til um, en fáir vita af þeim möguleika og fáir nýta sér hann þess vegna. Þeir sem vildu og gætu nýtt sér verk höfunda og dreift þeim á óformlegan hátt vita heldur ekki af þessum möguleika og þess vegna leita þeir ekki að verkum sem eru með minni hömlur á nýtingu sinni. Þetta þýðir að dreifing hugverka, á öðrum forsendum en iðnaðar, er í raun afar mikið skert. Þeir sem myndu dreifa þeim ef minni almennar hömlur væru til staðar gera það ekki vegna þess að þeir reikna með því að sömu hömlur gildi um flestöll verk, sem er í raun raunin nú til dags. Vegna lagaumhverfisins eru möguleikar á öðrum dreifingarformum en þeim sem iðnaðurinn býr til stórlega skertir.

Í höfundarértti er gert ráð fyrir tvenns konar forsendum. Annarsvegar eru reglur sem eiga að nýtast iðnaðinum, þar er greitt fyrir verndun höfundaréttar, þar þarf að endurnýja verndunina á fimm ára fresti og ekki er að öðru jöfnu hægt að vernda höfundarverk í iðnaði lengur en í 25 ár alls. Hinsvegar eru reglur sem eiga að nýtast einstaklingum. Þar er efni sjálfkrafa varið í 70 ár eftir dauða höfundar og ekki þarf að skrá verndina sérstaklega. Tíminn í þessum lögum hefur verið lengdur úr 30 árum eftir dauða í 70 ár á síðastliðnum áratugum.

Forsendur fyrir því að höfundaréttur var upphaflega varinn eftir dauða höfundar var til þess að eiginkonur höfunda nytu tekna af verkum þeirra eftir að þeir létust og lengingin upp í 50 ár var gerð til þess að tryggja rétt kvennanna ef höfundur lést ungur. Nú skyldi maður ætla að þessar forsendur væru ekki lengur til staðar, auk þess sem afar ólíklegt er að maki lifi höfund í 70 ár eftir andlát hans. Meðalhófsregla um höfundarrétt er því við núverandi ástand stórlega brotin, þ.e.a.s. sú forsenda að tjáningarfrelsi megi setja skorður til að tryggja afkomu höfundar og arð af verkum sínum. Höfundarréttarvörn í 70 ár eftir andlát fer stórlega fram úr öllu því sem höfundurinn sjálfur gæti nokkurn tíma þurft á að halda og þar af leiðandi er með slíkum reglum verið að skerða tjáningarfrelsi afar mikið án þess að það nýtist þeim sem lögin eiga að vernda og styrkja.

Enda eru ástæður og forsendur núverandi höfundarréttarlaga ekki gerðar með hagsmuni einstakra höfunda í huga, þótt það séu enn yfirlýstar ástæður. Málið er nefnilega það að breytingar á höfundarréttarlögum undanfarin 40 ár hafa verið knúnar þrýstingi frá stórfyrirtækjum á sviði fjölmiðla, tónlistar og kvikmynda. Þessar greinar hafa notið þess að vera á gráu svæði á milli listar og iðnaðar. Vegna þessa hefur gífurlegt magn hugverka sem enginn vafi leikur á að séu iðnaðarframleiðsla notið höfundarréttar sem listaverk. Í stað tímabundins höfundarréttar í 25 ár eftir framleiðslu njóta viðkomandi hlutir verndar í 70 ár eftir dauða síðasta meginhöfundar.

Þau fyrirtæki sem í hlut eiga hafa knúið fram miklar breytingar á þeim höfundarréttarlögum sem vernda eiga einstaka höfunda langt umfram, og gegn, hagsmuni þeirra til þess að njóta ofurverndar á iðnaðarframleiðslu. Segja má að iðnaðurinn hafi tekið hagsmuni einstakra höfunda og listamanna í gíslingu.

Sá iðnaður sem um ræðir, og mest áhrif hefur haft á höfundarrétt á heimsvísu, er bandaríski kvikmynda-, fjölmiðla- og afþreyingariðnaðurinn. Stærstu 6 fyrirtækin í þessum iðnaði hafa sameinast í MPAA, Motion Picture Association of America, sem hefur rekið gífurlega baráttu fyrir strengri reglum um höfundarrétt og gífurlega strangri hegningu við minnstu brotum á þeim. Þessi sex fyrirtæki eru dótturfyrirtæki gífurlegra stórra fyrirtækjasamstæða sem ráða yfir 95% af öllum fjölmiðlum í Bandaríkjunum og hafa í skjóli þeirra áhrifa náð að fá höfundaréttarlögum um heim allan breytt sér í hag.

En nú er spurningin, fyrst höfundarréttarlög eru ekki að þjóna hagsmunum almennra listamanna og höfunda, hvernig væri hægt að breyta þeim þannig að þau gerðu það?

Það æskilegasta væri að aðskilja á milli hagsmuna almennra höfunda og iðnaðar, þannig að stóriðnaður á sviði lista og menningar sé varinn á annann hátt en hagsmunir almennra listamanna. Þetta myndi koma í veg fyrir að hagsmunir listamanna séu notaðir sem rök fyrir því að stórfyrirtæki njóti afar víðfeðmra réttinda sem stríða á móti almennum lýðræðislegum hugmyndum um tjáningarfrelsi. Þar sem, á hinn bóginn, greinilegt er að valdhöfum þykir erfitt að meta hvort um iðnað eða list er að ræða, þá væri skynsamlegast að setja fram kröfur um reglur sem gætu þjónað hagsmunum einstakra listamanna og höfunda, án þess á hinn bóginn að gefa fyrirtækjum kost á allt of víðfeðmri vernd gegn kröfum um tjáningarfrelsi.

Slíkar reglur, sem nýtast mættu höfundum best, þyrftu í fyrsta lagi að fela í sér skýrar reglur um rétt allra til að nýta höfundaréttarvarið efni við aðstæður þar sem virðisauki eða hagnaður er ekki markmiðið. Slíkar reglur gæfu listamönnum og höfundum tækifæri til að þurfa ekki að hafa áhyggjur af almennum höfundarrétti í kynningu og umfjöllun um höfundarverk annarra, auk þess sem fræðimenn og kennarar gætu nýtt sér höfundarefni að vild. Þetta gæfi mjög aukna möguleika á því að almennir listamenn og höfundar ættu kost á mikið fjölbreyttari og öflugri kynningu en nú er, kynningu sem yki líkurnar á því að þeir og verk þeirra yrðu þekktari, en það er það sem þeir þurfa til að skapa sér vinnuvettvang og markað.

Í öðru lagi þarf að breyta reglum um lengd þess tíma sem efni er varið í viðskiptalegum tilgangi. Sennilega væri skynsamlegast að reglur sem nú gilda um iðnaðarefni væru látnar gilda um höfundarefni almennt, að menn yrðu að skrá vörnina sérstaklega í viðskiptalegum tilgangi, og að skráningin félli úr gildi eftir takmarkaðan tíma. Flestir höfundar og listamenn njóta hvort er að aðeins tekna af verkum sínum í stuttan tíma eftir að þau eru búin til, í eitt til fimm ár eða svo, og virði þeirra eftir það byggir á beinum höfundatengslum þeirra. Þótt einn af hverjum þúsund njóti tekna í lengri tíma við núverandi aðstæður, þá myndi slík tímabundin vernd auka mjög aðgengi að efni minniháttar höfunda, auka flæði í skapandi umhverfis og skila sér í verulegri fjölgun starfa fyrir einstaklinga á skapandi sviði.

Slíkar breytingar á reglum hefðu hinsvegar í för með sér að gífurleg heljartök sem stórfyrirtæki hafa á listmarkaði eins og er, í skjóli höfundarlaga sem tryggja þeim rétt á gífurlegu magni af höfundarvörðu efni um afar langa framtíð, yrðu minni. Þetta þýddi að listamenn þyrftu ekki í sama mæli að treysta á fyrirtækin um afkomu og þar af leiðandi drægi úr áhrifum fyrirtækjanna. Það er mikil bjartsýni að halda að slíkar breytingar í þágu frelsis gangi í gegn í Bandaríkjunum, en þó er hægt að vona að íslendingar gætu reynt að hafa áhrif í þessa átt á heimsvísu með góðu fordæmi.

FUGL hvetur því ráðamenn, í nafni listamanna, til að hætta að fylgja stefnu í málefnum höfunda sem þjónar ekki hagsmunum þeirra!