Sjónlist er ekki til
Það hefur lengi verið áhugaverð iðja á Íslandi að búa til ný orð til að reyna að túlka hugmyndir, skoðanir og álit manna, auk þess að þýða ýmis hugtök sem menn í útlöndum hafa yfir hugmyndir sínar og eiga sér ekki endilega samsvörun í íslensku. Oft tekst mönnum vel upp með orðsmíðar, en oftar en ekki verða til skrýtin hugtök sem heldur minna á skuggabaldur en almennileg dýr. Þetta á sér sér í lagi stað þegar menn reyna að sameina undir einn hatt hluti sem ekki er sjálfgefið að eigi heima saman. Sjónlist er eitt af þessum nýyrðum sem sprottið hafa upp að undanförnu. Það virðist saklaust við fyrstu sýn - tilraun til að steypa myndlist og hönnun saman í einn flokk - en því miður felast í orðinu 'sjónlist' óheppilegar vísanir sem gera það að verkum að dæmið gengur ekki upp: Í þeirri mynd sem reynt er að nota orðið 'sjónlist' verður það því miður innantómt, og þess vegna nær að halda því fram að sjónlist sé ekki til!
Grunninn að vandamálinu má rekja til þess að í stað þess að finna til yfirheiti sem nær yfir myndlist, handverk, hönnun og byggingarlist sem gerir öllum þessum greinum jafnt undir höfði, er 'sjónlist' hugtak sem litað er af áherslum myndlistar og reynir að gera hinar greinarnar, aðrar en myndlist, myndlistarlíkar. Þetta ræðst trúlega af því að upphaflega voru það myndlistarmenn og -gagnrýnendur sem bjuggu til þetta hugtak, menn sem ef til vill áttuðu sig ekki á þeim grundvallarmun sem er á flestum greinum hönnunar og myndlistar.
Myndlist og 'sjónlist' eru að mörgu leyti lík hugtök: Myndlist er sú list sem byggir að mestu á myndum og myndnotkun í mörgum myndum - þótt margvísleg önnur skynhrif komi einnig fram á misjafnan hátt í því sem kallast 'myndlist' er því þó ekki að neita að myndir eru þó þar í öndvegi; Sjónlist er sú list sem höfðar til sjónar. Er þetta ekki dálítið mikið keimlíkt?
Hönnun og arkítektúr eru á hinn bóginn ekki sjónrænir miðlar í grunninn, heldur líkamlegir. Þetta eru fög þar sem áherslan er á það að aðlagast manninum í umhverfi hans, að skapa rými um manninn, klæða hann og búa til tæki sem hann getur notað. Þótt útlitsatriði séu þáttur á lokastigi hönnunar eru það líkamlegu þættirnir sem eru þungamiðja hennar, ef hönnun hentar ekki líkamlegum þörfum þá skiptir ekki máli hversu falleg hún er! Auðvitað er grafísk hönnun viss undantekning frá þessu - þar er áherslan á sjónræna þætti - en um flest önnur svið hönnunar og handverks er það líkaminn sem áherslan er á.
Það að færa hönnun í heild undir áherslur sjónar er því gífurleg smættun á sviði hönnunar, og í því felst að verið er að leggja áherslu á þann þátt hönnunar sem yfirleytt er víkjandi, en bregða á sama tíma til hliðar því sem er ríkjandi í hönnun: Hvernig hún skapar umgjörð um líkama mannsins og er framlenging á möguleikum hans.
Sjónlist sem hugtak dugir því ekki til að fjalla um hönnun eða handverk. Þegar sjónræn atriði eru skoðuð í samhengi 'listar' er til fullboðlegt orð um slíkt: 'myndlist.' Sjónlist er því merkingarlaust hugtak, ætli menn sér ekki að fella hönnun undir sjónrænt stýrivald, og sem sameiginlegur vettvangur myndlistar og hönnunar þýðir orðið ekki neitt!
FUGL vill því hvetja aðstandendur svonefndrar 'Sjónlistarorðu', þar sem verðlaun eru veitt fyrir árangur á sviði myndlistar, annarsvegar, og hönnunar og arkítektúrs, hinsvegar, að nefna vettvanginn nafni sem hefur merkingu (t.d. verðlaun fyrir árangur í 'myndlist' eða 'hönnun og arkítektúr'). Til að sameina þessi svið undir einum hatti mætti síðan fara sömu leið og aðrar listgreinar og persónugera þetta, eða finna annarskonar táknmynd. 'Eddan', 'Gríman' og 'Lundinn' virka nokkuð vel. Hví ekki að finna eitthvað svipað fyrir myndlist og hönnun?