FUGL tag:fugl.is,2010-01-28://21 Movable Type Pro 5.04 Umbrot og myndskreyti - Hlynur Helgason tag:fugl.is,2011:/hlynur_helgason//23.356 2011-04-21T09:15:18Z 2011-04-21T11:16:20Z Á sýningunni Koddu sem opnuð var í Nýlistasafninu um nýliðna helgi var listaverk þar sem búið var að taka eintak af bók og endurvinna það með "blandaðri tækni". Svo sem ekkert sérstakt við gjörninginn, nema hvað um var að ræða... Hlynur Helgason Á sýningunni Koddu sem opnuð var í Nýlistasafninu um nýliðna helgi var listaverk þar sem búið var að taka eintak af bók og endurvinna það með "blandaðri tækni". Svo sem ekkert sérstakt við gjörninginn, nema hvað um var að ræða nokkuð augljósa vísun í vinnuaðferðir Dieters Roth. Verkið var auk þess unnið í afar dýrt eintak af bókinni Flora Islandica sem gefin var út af bókaforlaginu Crymogea fyrir tveimur árum. Bókin var í reynd endurprentun af myndskreytingum Eggerts Péturssonar við Íslenska flóru sem gefin var út fyrir rúmum tveimur áratugum. Á vefsíðu forlagsins segir m.a. þetta um bókina:

Nú eru flóruteikningar Eggerts Péturssonar í fyrsta sinn gefnar út í heild sinni í upprunalegri stærð á einni bók. Afraksturinn er ein glæsilegasta útgáfa á verkum íslensks listamanns fyrr og síðar. Teikningunum er raðað í grasafræðilegri röð og hverri teikningu fylgir texti Ágústs H. Bjarnasonar um viðkomandi háplöntu. [sjá nánar á: http://www.crymogea.is/Baekurnar/NyjustuUtgafur/FloraIslandica/]
Nú ber svo við að bókaforlagið sem gaf út umrædda bók bað um að listaverkið þar sem bókin hafði verið notuð yrði fjarlægt af sýningunni vegna þess að forlagið taldi að það að nýta hana á þennan umbreytta hátt væri brot á sæmdarrétti Eggerts Péturssonar, en hann er sá sem gerði myndskreytingarnar. Það sérkennilega gerðist síðan í framhaldinu að stjórn Nýlistasafnsins ákvað að verða við þessari beiðni og fjarlægði listaverkið af sýningunni.

Sæmdarréttur

Lög um höfundarétt eru (í orði kveðnu) sett til þess að tryggja listamönnum, eða höfundum verka, vissa stjórn yfir verkunum og endurgerð þeirra. Þetta felur m.a. í sér að ekki má gera eintök af útgefnum verkum á leyfis höfundar. Rétturinn til eintakagerðar er í höndum höfundar. Þetta felur í sér að ekki má gefa út afrit af verkum án leyfis, né birta myndir af verkum höfundar án þess að greiða samtökum listamanna fyrir.
Eitt atriði höfundaréttar er nefnt „sæmdarréttur" og felur í sér að ekki megi skrumskæla „original" listaverk þannig að það vegi að heiðri og æru listamanns. Þessi réttur kemur fram í fjórðu grein íslenskra laga um höfundarétt:
Óheimilt er að breyta verki höfundar eða birta það með þeim hætti eða í því samhengi, að skert geti höfundarheiður hans eða höfundarsérkenni. [sjá nánar: http://www.althingi.is/lagas/nuna/1972073.html]
Er þess að vænta að það séu þessi ákvæði sem Crymogea ber fyrir sig, og sem stjórn Nýlistasafnsins ákvað að taka tillit til við ákvörðun sína.

Bók verður að listaverki

Í sýningunni á Nýlistasafninu hafa listamenn tekið eitt af 500 útgefnum eintökum bókarinnar, sem óneitanlega er höfundarverk Eggerts, og umbreytt þessu ákveðna eintaki í listaverk á afar afdrifaríkan hátt. Greinilegt er að útgefanda Eggerts þykir þetta geta „skert höfundarheiður hans eða höfundarsérkenni".
Það sem í reynd hefur átt sér stað í Nýlistasafninu er það að búið er að taka eitt eintak bókarinnar og eyðileggja það sem bók. Þessi bók sem var til sýnis í Nýlistasafninu bar eftir breytinguna með sér afar fátt sem tengdi hana við verk Eggerts. Ætla má af því sem aðstandendur sýningarinnar sögðu að markmið verksins hafi verið gagnrýnið, ekki á teikningar eða vinnu Eggerts við myndlýsingar, heldur á það að í kjölfar hruns hafi verið gefin út dýrasta bók aldarinnar þar sem hvert eintak kostaði tugi þúsunda. Það að eyðileggja eintak af þessari ákveðnu bók var ekki beint gegn Eggerti heldur gegn vissri hugsun í þjóðfélaginu, og til þess að benda á að sú hugsun væri ennþá við lýði í þjóðfélaginu eftir hrun.

Aðlöguð listaverk

Það sem átti sér stað í Nýlistasafninu var því greinilega það sem almennt er kallað „aðlögun" listaverks í íslenskum lögum. Á sama hátt og réttur höfundar til þess að stýra eintakagerð og birtingu verka sinna er tryggður í höfundarlögum, þá er einnig skýrt tekið fram að aðrir listamenn megi nýta eintök af verkum annarra við gerð nýrra verka. Þegar þetta á í hlut tryggja höfundarlögin rétt þess sem breytti verkinu ekki síður en rétt þess sem gerði upphaflega verkið. Sá sem aðlagar verk á rétt á því í hinni breyttu mynd þess, og ef breytta verkið er „nýtt og sjálfstætt" þá taka lögin það skýrt fram að þá sé „hið nýja verk óháð höfundarétti að hinu eldra". Þessi réttindi listamanna eru tryggð í fimmtu grein höfundalaga:

Sá, sem þýðir verk, aðhæfir það tiltekinni notkun, breytir því úr einni grein bókmennta eða lista í aðra eða framkvæmir aðrar aðlaganir á því, hefur höfundarétt að verkinu í hinni breyttu mynd þess. Ekki raskar réttur hans höfundarétti að frumverkinu.
Nú hefur verk verið notað sem fyrirmynd eða með öðrum hætti við gerð annars verks, sem telja má nýtt og sjálfstætt, og er þá hið nýja verk óháð höfundarétti að hinu eldra. [sama vísun]

Alvarleg aðför að höfundarétti !

Að mínu mati er sú aðgerð sem gerð var á tilteknu eintaki á bók Eggerts Péturssonar afar mikil breyting á tilteknu eintaki. Í reynd er bókin notuð sem grunnur fyrir fullkomlega nýtt listaverk; það er fátt sem stendur eftir af upphaflegu bókinni nema umgjörðin - sem er einmitt punkturinn í gagnrýnni áherslu veksins. Það er ansi langsótt að ætla að höfundar verksins í Koddu hafi hafi það markmið að leiðarljósi að „skerða höfundarheiður eða sérkenni" Eggerts við gerð og framsetningu verksins. Þvert á móti notuðu þeir sér bókina og afar umfangsmikla umgjörð hennar til að gera fullkomlega „nýtt og sjálfstætt" verk. Út frá lögunum er skýrt að sú aðgerð raskar í engu höfundarétti Eggerts að bók sinni, enda erfitt að sjá hvernig nýja verkið gæti gert það. Lögin tryggja hinsvegar höfundarétt að hinu nýja verki á óyggjandi hátt, og þá staðreynd að það sé „óháð höfundarétti að hinu eldra".
Vegna þessa er krafa Crymogeu og ákvörðun stjórnar Nýlistasafnsins um að taka verkið af sýningunni alvarleg aðför að höfundarétti þeirra sem gerðu verkið í Nýlistasafninu. Verkið er klárlega „nýtt og sjálfstætt" og tengist ekki höfundarverki Eggerts beint á neinn hátt. Höfundar verksins í Nýlistasafninu eru þeir einu sem mega höndla með höfundarétt þess. Það að fjarlægja verkið tryggir á engan hátt „höfundarheiður og sérkenni" Eggerts Péturssonar, en er hinsvegar aðför að höfundarheiðri þeirra sem gerðu verkið sem fjarlægt var.
Ég vil því skora á stjórn Nýló að virða heiður höfunda og setja verkið upp á ný til sýningar. Ég skora einnig á stjórn Nýló að biðja höfunda verksins og aðstandendur sýngarinnar afsökunar á frumhlaupi sínu og aðgerðum, sem stangast greinilega á við höfundalög.

]]> Íslensk menningarpólitík - Sigrún Jenný Barðadóttir tag:fugl.is,2011:/listbloggarar/sigrun_jenny//46.338 2011-03-31T10:51:09Z 2011-03-31T11:21:52Z Sigrún Jenný Sequence festival 2011 - Sigrún Jenný Barðadóttir tag:fugl.is,2011:/listbloggarar/sigrun_jenny//46.337 2011-03-31T10:31:27Z 2011-03-31T12:17:39Z Sigrún Jenný Barbagreindirnar - Ransu tag:fugl.is,2011:/listbloggarar/ransu//27.334 2011-03-28T18:30:58Z 2011-03-28T18:35:30Z Þegar fjölgreindakenning Howard Gardners kom til skjalanna árið 1983 vafðist fyrir mörgum að tala um margar greindir og ólík greindarsvið vegna viðtekinna viðhorfa um að greind skuli eingöngu miða við rökvísi. Þessi viðhorf um að miða hæfni manna við... Ransu

Þegar fjölgreindakenning Howard Gardners kom til skjalanna árið 1983 vafðist fyrir mörgum að tala um margar greindir og ólík greindarsvið vegna viðtekinna viðhorfa um að greind skuli eingöngu miða við rökvísi. Þessi viðhorf um að miða hæfni manna við eina greind voru svo rótgróin að í íslenskri tungu er ekki einu sinni gert ráð fyrir því að setja greind í fleirtölu, og að tala um „greindir" er röng málfræði þótt það kunni að vera réttara viðhorf.  Sakir þessa rótgrónu viðhorfa fékk Gardner, sem er sálfræðingur, fremur báglegar viðtökur frá kollegum sínum og öðrum fræðimönnum sem létu greind manna skipta sig máli.  Aftur á móti tóku kennarar honum fagnandi vegna þess að í þeirra starfsgrein var „kommon sens" að ekki væri hægt að meta greind allra út frá einum mælikvarða.  Þeir höfðu kynnst ólíkum greindum í kennslustofunni.

Gardner skiptir greindum mann niður átta hluta og eru á misjöfnu stigi hjá hverjum og einum.  Greindirnar eru;  málgrein, rök- og stærðfræðigreind, rýmisgreind, tónlistargreind,  líkams- og hreyfigreind, félags- og samskiptagreind, sjálfsþekkingargreind og umhverfisgreind.

Fjölgreindakenning Gardners er viðurkennd í dag þótt hún sé vissulega umdeild og stefna sumra skóla er jafnvel mótuð út frá henni. 

 

Heilum áratug áður en Gardner kynnti fjölgreindirnar birtu Anette Tison og Talus Taylor fyrstu bækurnar um Barbapapa og urðu þær vinsælar um heim allan. Ein þessara bóka heitir Skólinn hans Barbapapa og segir frá því þegar Barpapapa stofnar skóla til að koma til móts við ólíkar þarfir barna.  Barbapapa  taldi nefnilega eina aðferð ekki duga í kennslu. „Öll börn eru ólík", segir Barbapapa við skólayfirvöld.  „Sum hafa gaman af fuglum, önnur tónlist eða að mála myndir. Og þeim sem hafa gaman af bílum finnst skemmtilegt að læra hvernig þeir virka".[1]   Út frá þessari einföldu hugmyndafræði setti hann á stofn skóla og Barbafjölskyldan sá um kennsluna sem gekk líka þetta svakalega vel, enda býr hver einasti fjölskyldumeðlimur yfir fagvitund sem snertir fjölgreindirnar.

 

• Barbapapa og Barbamama hafa félags- og samskiptagreind, sem er hæfileikinn til að eiga góð samskipti við aðra. fá aðra til að líða vel, lesa í aðra og hafa samkennd með tilfinningum annarra.

• Barbavís hefur málgreind,  sem er hæfileikinn til að tjá sig, að geta skrifað vel eða talað vel.

• Barbakær hefur rýmisgreind, sem er hæfileikinn til sjón- og rúmskynjunar og vinna með liti, lögun og form.

• Barbaljóð hefur tónlistargreind, sem er hæfileikinn til að skapa og njóta tónlistar.

• Barbasnjall hefur rök- og stærðfræðigreind, sem er hæfileiki til að vinna með tölur, rökfræði og kerfi.

• Barbafín hefur sjálfsþekkingargreind, sem er hæfileikinn til friðsældar, markmiðssetningar og sjálfsskoðunar.

• Barbaþór hefur líkams- og hreyfigreind, sem við  notum þegar við hreyfum okkur og iðkum íþróttir.

•Barbavænn hefur umhverfisgreind, sem er  hæfileikinn til að greina og meta og vinna með hluti og dýr í náttúrunni.

 

Þessi líkindi á milli hæfni meðlima Barbafjölskyldunnar og greinda í fjölgreindakenningunni eru meira en lítið kynleg svo ætla mætti að Gardner hafi byggt rannsóknir sínar á bókum Tison og Talus.  Ég hallast meira að segja að því að tala um Barbagreindir fremur en fjölgreindir þar sem bækurnar eiga talsvert forskot á Gardner.  Ég býst hins vegar við að Tison og Talus hafi bara látið „kommon sens" duga þegar þau settu Barbagreindirnar niður á blað á meðan Gardner fór fræðilegu leiðina.

 

Einnig í www.smugan.is

[1] Annette Tison & Talus Taylor: Skólinn hans Barbapapa. Þuríður Baxter þýddi. Iðunn, 1977.

]]> Eins og að skera úr sér hjartað og ætlast til þess að heilinn dæli sjálfur til sín blóði - Ransu tag:fugl.is,2011:/listbloggarar/ransu//27.312 2011-03-14T12:43:27Z 2011-03-14T12:53:45Z „Listir hafa fylgt manninum frá örófi alda og eru einn af hornsteinum mannlegs samfélags. Með hjálp listarinnar hefur maðurinn tjáð tilgang og merkingu mannlegrar tilveru og mótað umhverfi sitt. Í listiðkun öðlast einstaklingurinn lífsfyllingu og finnur tilfinningum sínum og hugmyndum... Ransu „Listir hafa fylgt manninum frá örófi alda og eru einn af hornsteinum mannlegs samfélags. Með hjálp listarinnar hefur maðurinn tjáð tilgang og merkingu mannlegrar tilveru og mótað umhverfi sitt. Í listiðkun öðlast einstaklingurinn lífsfyllingu og finnur tilfinningum sínum og hugmyndum farveg. Skólinn er samfélag og þar leika listir sama hlutverk og í þjóðfélaginu í heild sinni".[1]

Með þessum orðum hefst inngangur að listgreinakafla aðalnámskrár grunnskóla á Íslandi. En í aðalnámskrá, sem er opinber leiðarvísir um hvað skuli kennt í skólum,  er gengið út frá því að listnám fái staðfastan sess í skólum og er það rökstutt m.a. með því að telja til eftirfarandi atriði:

• Listnám stuðlar að alhliða þroska einstaklingsins.

• Listnám eflir sköpunargáfu þar sem listir reyna jafnt á ímyndunarafl og rökhyggju.

• Listnám veitir tækifæri til að þroska fjölbreyttan og persónulegan tjáningarmáta.

• Listnám eflir sjálfsmynd og sjálfsskilning sem er grundvöllur farsældar í lífi og starfi.

• Listnám eykur tilfinningaþroska, félagsþroska og meðvitund um fagurfræði.

• Listnám þjálfar hæfni til þátttöku í menningu samfélagsins.

• Listir eru einn helsti áhrifavaldur samfélagsins.

• Listir eru mikilvæg atvinnugrein.

• Listir eru kveikja hugmynda og nýsköpunar í efnahagslífi og samfélagi manna.

• Listir móta og endurspegla sjálfsmynd og gildismat samfélagsins.[2]

 

Í aðalnámskrá er i raun merkilega mikil áhersla lögð á listnám.  Svo mikil að ef allir skólar færu eftir markmiðum sem námskráin setur í listkennslu og nemendur myndu ljúka grunnskóla með samskonar þekkingu á listum og lagt er til að nemendur öðlist þá þyrftum við ekki listaháskóla á Íslandi.  Við getum því gefið okkur það að markmið aðalnámskrárinnar séu ekki fyllilega marktæk og að víðs vitandi sé skotið yfir markið, væntanlega til að hvetja til ríkari listkennslu í skólakerfinu en raun ber vitni.  Það virðist samt ekki duga.

Í opinberum gögnum um hlutföll lista í skólakerfinu virðast listgreinarnar spila talsverða rullu.  Hins vegar miðast slík gögn jafnan við allt það sem börnin búa til með höndunum, s.s. þegar þau teikna landakort í landafræði eða kubba borg í samfélagsfræði.  Mér til stuðnings vísa ég í línurit frá Hagstofu Íslands sem ég rakst á í grein eftir Brynjar Ólafssonar aðjúnkt við Menntavísindasvið HÍ, í Netlu sem sýnir að í 1. bekk barnaskóla eru listir og handmenntir nálægt 40% af öllu náminu en þegar komið er í 10. bekk eru listir og handmenntir komnar niður í um 6%.[3]    Þetta virðist mikill munur á milli aldursskeiða,  en segir þó ekkert um stöðu eða hlutföll listgreinanna, heldur segir línuritið okkur að börn fá að „föndra" meira með námsefnið í raungreinatímum eftir því sem þau eru yngri.

Hugmyndin um að nýta listir í raungreinakennslu er reyndar góð og gild og gefur börnum jafnt sem fullorðnum nemendum möguleika á að nálgast námsefni sitt með skapandi hætti.  Ráðamenn á sviði mennta hjá ríki, borg og bæjum eru gjarnir á að skreyta sig með slíkum hugmyndum.  Enda gera margir mikilsmetnir fræðimenn um menntunarmál samtímans (Elliott W. Eisner, Howard Gardner, Ken Robinson o.fl.) ráð fyrir því að nýta listirnar sem kennsluaðferð, þó með ólíkum áherslum.  Hætta er hins vegar á því, þegar mælikvarði á listnámi í skólum miðast við allt það sem er gert í höndunum, að skólayfirvöld skeri á listgreinarnar en ýti þess heldur undir listsköpun í raungreinum.  Að börnin teikni fleiri landakort í landafræði og kubbi fleiri hús í samfélagsfræði.

Ég er reyndar mjög hlynntur því að listir séu notaðar sem kennsluaðferð í raungreinum, en til þess þarf kennara sem hafa grunn að baki til að nota listirnar, eða samstarf kennara sem geta teflt saman raungreinum og listum.  Það er að mínu mati stefnan sem skólar þurfa að taka til að víkka út svið menntunar og miðað við helstu kenningar í kennslufræði samtímans liggur þessi stefna fyrir.  Okkur ber hins vegar að gæta að niðurskurður skólanna bitni ekki á listgreinunum sjálfum og að hlutföllum lista í samræmi við aðalnámskrá sé ekki haldið á floti á fölskum forsendum þar sem listir eru notaðar sem kennsluaðferð raungreina.  Því ef listir eru ekki kenndar sem námsgreinar tapast þekking og kunnátta sem á annað borð þarf til að nota listir sem kennsluaðferð raungreina.  Það er í raun eins og að skera úr sér hjartað og ætlast til þess að heilinn dæli sjálfur til sín blóði.

 

http://www.smugan.is/pistlar/fastir-pennar/nr/5236

[1] Aðalnámskrá grunnskóla: /1999.

[2] Aðalnámskrá grunnskóla: 1999.

[3]Brynjar Ólafsson:  „... að mennta þá í orðsins sanna skilningi".  Netla- Veftímarit um uppeldi og menntun. 

]]> Goðsögnin sem deyr aldrei - Ransu tag:fugl.is,2011:/listbloggarar/ransu//27.260 2011-02-09T15:45:24Z 2011-02-09T16:02:30Z James Dean er 80 ára. Lítið hefur borið á honum undanfarin ár, enda aldurinn að færast yfir, og heldur hann að mestu kyrru fyrir á heimili sínu viðGardavatn á Norður Ítalíu.Dean verður heiðraður sérstaklega á Óskarsverðlaununum sem fram fara... Ransu

James Dean er 80 ára. Lítið hefur borið á honum undanfarin ár, enda aldurinn að færast yfir, og heldur hann að mestu kyrru fyrir á heimili sínu viðGardavatn á Norður Ítalíu.Dean verður heiðraður sérstaklega á Óskarsverðlaununum sem fram fara 27. Febrúar næstkomandi, en hann á að baki glæsilegan kvikmyndaferil og er eini listamaðurinn sem hefur hlotið Óskarsverðlaun fyrir besta leik í aðalhlutverki, besta handrit og bestu leikstjórn í senn.

 James Dean fæddist 8. febrúar í Marion Indiana árið 1931.  Hann hneigðist ungur til leiklistar og árið 1951 fluttist hann til New York þar sem hann sótti nám í Actors Studio undir leiðsögn Lee Strasberg og Elia Kazan. Sá síðarnefndi leikstýrði honum í hans fyrstu kvikmynd, East of Eden, árið 1953 og hlaut hann sína fyrstu tilnefningu til Óskarsverðlauna fyrir leik sinn í myndinni. Í kjölfarið fylgdu myndirnar A Rebel Without a Cause og Giant og var hann nefndur til verðlaunanna fyrir þá síðari.

 

Árið 1955 lenti Dean í bílslysi og lá í dái í 3 vikur.  Honum var ekki fyrirhugað líf, en kraftaverk gerast og hann náði sér síðan af meiðslum en lék þó ekki í kvikmynd fyrr en tveimur árum síðar þegar hann tók hlutverk írskættaða verkalýðsleiðtogans Rory O´Bannen  í mynd John Hustons, Never in a Heartbeat, og hlaut sína þriðju tilnefningu til Óskarsverðlauna. 

 

Árið 1959 tók Dean að sér aðalhlutverk í kvikmyndinni The Octopus Line undir leikstjórn Fred Zinnemann eftir frábæru handriti Grahams Greene.   The Octopus Line er fyrsta svokallaða „twist" mynd í Hollywood þar sem áhorfandanum er haldið í þeirri trú að aðalleikarinn sé rakið illmenni en undir lokin kemur í ljós hann sé í raun góði gæinn.  Túlkun  Deans á angistarfulla leynilögreglumanninum Van Donen olli fjaðrafoki á sínum tíma og gestir gengu út af sýningum haldandi það að Dean væri að leika gyðingahatara í hópi leynilegs nasistaflokks í Bandaríkjunum.  Ekki gat akademían þó horft framhjá mögnuðum leik Deans í þetta skiptið og hann hlaut loks styttu af Óskari frænda.

 

Árið 1962 var Dean nefndur til Óskarsverðlaunanna enn á ný. Í þetta sinn fyrir túlkun sína á bandaríska listmálaranum John Marin í myndinni Moods of the Sea.  Um þetta leyti var Dean farinn að eiga við fíkniefnavandamál að stríða og á næstu 5 árum sótti hann 3 meðferðir vegna fíkniefnaneyslu. Á því tímabili reyndi hann fyrir sér í leikstjórastólnum við fremur dræmar undirtektir. Hann lenti sífellt upp á kant við framleiðendur og hluthafa og rak starfsfólk umhugsunarlaust.

 

James Dean lék hvorki né leikstýrði kvikmynd á árunum 1967 - 1972 og eyddi  flestum stundum í Evrópu við skriftir og lagði m.a. drög að bók sinni Fix and Blow, sem hann síðar færði í kvikmynd.  Á Ítalíu kynntist hann leikstjóranum Michelangelo Antonioni og lék undir stjórn hans í þremur myndum á árunum 1973 - 1977. Antonioni og Dean skrifuðu handritin að myndunum saman og náði samstarfið hápunkti með síðustu mynd þeirra  Joker, sem fjallar um misbeitingu valds, kynferðislegt ofbeldi og þöggun sem hefur viðgengist innan trúarreglna eða trúarflokka. Sögusvið myndarinnar er trúarofstæki í miðríkjum Bandaríkjanna sem er fléttað inn í sögu kaþólismans á Ítalíu.  Joker var í þriðja sæti á síðasta lista alþjóðlegra samtaka kvikmyndagagnrýnenda yfir bestu myndir sem gerðar hafa verið og flestum gagnrýnendum kemur á sama um að túlkun Deans á siðspillta og veruleikafirrta predikaranum Stan Joker sé eitthvað það magnaðasta sem sést hefur á hvíta tjaldinu.  Myndin þótti hins vegar full ögrandi þegar hún var frumsýnd  í Bandaríkjunum og Ítalíu, enda tók hún á málefnum sem ekki voru komin upp á yfirborðið og eru jafnvel enn tabú í menningu okkar.  Dean var engu að síður tilnefndur til Óskarsverðlauna í sjötta sinn en hlaut ekki verðlaunin. 

Eftir samstarfið með Antonioni settist Dean aftur í leikstjórastólinn og stýrði gerð myndarinnar Flesh for thoughts við góðar undirtektir.  Hann hlaut svo fyrstu tilnefningu sína fyrir leikstjórn og handrit árið 1981, fyrir myndina Hollywood suicide.  En hún segir frá hnignun leikarans Montgomery Clift og þykir rista ansi djúpt, enda hefur Dean margoft sagt að saga Clifts hefði vel getað orðið saga hans sjálfs. Dean hlaut Óskarsverðlaun fyrir besta handrit það árið. 

 

James Dean þykir nú jafnvígur sem leikstjóri, leikari og handritahöfundur.  Á meðal afreka hans má nefna Fix and Blow (1983), Dust if you must (1987), Rider (1990), The Actionist (1992) og framúrstefnulega útgáfu á leikritinu Inherit the wind (1995) þar sem samleikur Deans og Paul Newmans er engum líkur. Meistaraverk Deans er þó án efa kvikmyndin Wherever, have a nice day frá árinu 1997.  Dean skrifaði upphaflega handritið sem sjónvarpsmyndaröð fyrir HBO með Dennis Hopper í aðalhlutverki, en fyrirtækið guggnaði þegar handritið kom í hús.  Þráðurinn  þótti ekki henta sjónvarpi.  Fine Line Features tók þá við samningnum með því skilyrði að hann mundi sjálfur leika aðalhlutverkið.  Wherever, have a nice day segir frá  Russell Mackintosh eða Ol´Mack sem snýr til síns heima eftir að hafa setið í steininum 34 ár fyrir rán og morð og reynir að fóta sig á ný í samfélaginu.  Dean hlaut hvorki meira né minna en 3 óskarsverðlaun fyrir myndina, sem besti leikari, besti leikstjóri og besti handritahöfundur.  Enginn hefur leikið það eftir.

Dean leikstýrði Dennis Hopper í Óskarsverðlaunahlutverki hans í myndinni Swing it in gestural style árið 2001 og sama ár fékk hann Óskarsverðlaun fyrir besta aukahlutverk í mynd Paul Schraders, Forgotten promises.  Það voru sjöttu Óskarsverðlaun Deans en ekki þau síðustu því listamaðurinn mun taka við heiðursverðlaunum á næstu Óskarsverðlaunahátíð fyrir framlag sitt til kvikmyndagerðar.

Við óskum því James Dean hjartanlega til hamingju með daginn og þökkum honum allt það sem hann hefur gefið kvikmyndalistinni og um leið hugsum hversu mikils kvikmyndalistin hefði farið á mis ef hann hefði látist í áðurnefndu bílslysi.

 

]]> Róið á röng mið - Ransu tag:fugl.is,2011:/listbloggarar/ransu//27.236 2011-01-24T16:28:54Z 2011-01-24T16:32:19Z Þann 25. nóvember síðastliðinn lagði Árni Johnsen, þingmaður Sjálfstæðisflokksins í Suðurkjördæmi, fram þingsályktunartillögu, undirritaða af honum sjálfum, Ásbirni Óttarssyni, Arndísi Soffíu Sigurðardóttur, Björgvini G. Sigurðssyni, Gunnari Braga Sveinssyni, Jóni Gunnarssyni, Ragnheiði E. Árnadóttur, Sigmundi Erni Rúnarssyni, Sigurði Inga Jóhannssyni, Tryggva... Ransu Þann 25. nóvember síðastliðinn lagði Árni Johnsen, þingmaður Sjálfstæðisflokksins í Suðurkjördæmi, fram þingsályktunartillögu, undirritaða af honum sjálfum, Ásbirni Óttarssyni, Arndísi Soffíu Sigurðardóttur, Björgvini G. Sigurðssyni, Gunnari Braga Sveinssyni, Jóni Gunnarssyni, Ragnheiði E. Árnadóttur, Sigmundi Erni Rúnarssyni, Sigurði Inga Jóhannssyni, Tryggva Þór Herbertssyni, Unni Brá Konráðsdóttur og Vigdísi Hauksdóttur, um að fela mennta- og menningarmálaráðherra að koma upp íslenskri handverksdeild í Listaháskóla Íslands. 

 

Það er virðingarvert hjá þingmönnunum að vilja efla handverkskennslu á Íslandi og er ég sammála því sem segir í greinagerð með tillögunni að: „það [hafi] skort á að þessum verkmenntaþætti sé sinnt í íslenska skólakerfinu en hann er ýmist sjálfsprottinn eða líður fram mann fram af manni í hefðum, reynslu og verksviti".[1]  Hins vegar er tillaga um handverksdeild í Listaháskóla Íslands vita vonlaus frá upphafi því Listaháskóli Íslands er ekki stofnun til að sjá um kennslu á: „prjónlesi, útskurði, rennismíði, járnsmíði [eða] mótun í leður og bein" .[2]   

 

Listhugtakið hefur verið notað til að aðgreina skapandi greinar frá verkgreinum allt frá dögum endurreisnarinnar.  Á miðöldum, eða fyrir daga endurreisnarinnar, var myndlist álitin eingöngu tæknilegs eðlis og greinar á borð við veflist, málaralist og höggmyndalist voru í flokki með skósmíðum, fjölleikum, eldamennsku, og veiðum, svo eitthvað sé nefnt.[3]  Þetta voru greinar sem talið var unnt að kenna hverjum sem er.  Ímyndunarafl, frumleiki eða listrænt sjálfræði var ekki með í myndinni.  Eftir að listinni var gefinn fagurfræðilegur mælikvarði og fagurlistirnar fimm (málaralist, höggmyndalist, byggingalist, skáldskaparlist og tónlist) urðu til, héldu handverk og listir hvor sína leið.

 

Listaháskóli Íslands styðst við fagurlistirnar þegar kemur að sundurgreiningu deilda. Byggingarlistin fellur undir hönnunarsvið skólans en tónlist og myndlist eru sjálfstæðar deildir og þeirri síðarnefndu er þó ekki skipt niður í samræmi við fagurlistirnar líkt og gert var í Myndlista og handíðaskólanum á sínum tíma.  Ef eitthvað þá er frekar hvatt til þverfaglegrar listsköpunar sem brýtur upp listkerfi fagurlistanna og fjarlægist handverkið enn meira en nokkru sinni áður, enda er fagurfræði ekki lengur einráður mælikvarði á listgildið.  Hugmyndagildið vegur nú þyngra, ef við á annað borð setjum fegurðargildi og hugmyndagildi á vogaskálarnar.  

 

Listaháskóli Íslands kennir ekki handverk.  Tillagan um að koma upp íslenskri handverksdeild í skólann mun því ekki fá meðbyr hjá háskólasamfélaginu þegar hún verður send þangað til umsagnar, þ.e. ef hún kemst svo langt.   Þetta er vanhugsuð tillaga og víst er að þingmennirnir hafa ekki ráðfært sig við forsvarsmenn listaháskólans, hvorki rektor né deildarstjóra myndlistardeildar eða hönnunarsviðs.  Listaháskóli Íslands er sjálfseignarstofnun sem starfar á framlagi ríkisins. Það er samt ekki í verkahring alþingis eða mennta- og menningarmálaráðherra að kveða á um stefnu skólans í listkennslu.  Hvað þá að stofna þar deildir.  Að því leyti eru vinnubrögð Árna og félaga vægast sagt einkennileg.

 

Ég vil samt ekki draga úr mikilvægi þess að efla kennslu í handverki. Þvert á móti vona ég að þingmennirnir haldi því markmiði til streitu.  Þeir þurfa bara að róa á önnur mið en Listaháskóla Íslands.  Sennilega væri Tækniskólinn, sem stendur í ströngu við að mennta landann í ýmsum iðn- og verkgreinum, best til þess fallinn að halda utan um handverksdeild og kenna tæknina við útskurð, járnsmíði og mótun í leður og bein.  Enn betra væri þó ef þingmennirnir tækju forystu í að stofna nýjan skóla, Handverkskóla Íslands.  Þá fyrst gætu listir og handverk fengið að vaxa á Íslandi í friði frá hvoru öðru.

 

 

Jón  B. K. Ransu

 

 

 

Heimildir

[1] Árni Johnsen:  Tillaga til þingsályktunar. http://www.althingi.is/altext/139/s/0328.html /  25/11/2010/sótt 09/01/2011.

[2] Sama síða

[3] Shiner, Larry: The Invention of Art  - A Cultural History. University Chicago Press, 2001.

]]> Website in progress. Last worked on February 21st, 2010 - Hildur Bjarnadóttir tag:fugl.is,2005:/listbloggarar/hildur_bjarnadottir//8.20 2010-12-03T18:26:31Z 2010-02-21T14:23:45Z Hildur Bjarnadóttir ]]> Aðgreining ríkisvalds = aðgreining ráðuneyta? - Hlynur Helgason tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.202 2010-11-17T15:26:29Z 2010-11-17T15:36:42Z Niðurstöður þjóðfundar sýna skýrt að fólki almennt þykir nauðsynlegt að tryggja undirstöður lýðræðisins með því að aðgreina betur löggjafar-, framkvæmda- og dómsvald. Þar skiptir mestu, eins og ég hef áður bent á, á hvaða hátt hinar raunverulegu valdastofnanir, löggjafinn og... Hlynur Helgason Niðurstöður þjóðfundar sýna skýrt að fólki almennt þykir nauðsynlegt að tryggja undirstöður lýðræðisins með því að aðgreina betur löggjafar-, framkvæmda- og dómsvald. Þar skiptir mestu, eins og ég hef áður bent á, á hvaða hátt hinar raunverulegu valdastofnanir, löggjafinn og framkvæmdavaldið - Alþingi og Ríkisstjórn - eru aðskilin og hvernig verkum er skipt á milli þeirra. Margir af frambjóðendum til Stjórnlagaþings hafa tekið þetta mál upp og flestir leggja áherslu á að miklu máli skipti að þeir sem ráða ríkjum og sitja í Ríkisstjórn sitji ekki jafnframt á Alþingi. Þar eru flestir sammála, og sumir jafnframt þeirri hugmynd að Ríkisstjórn eigi að vera fjölskipuð, líkt og sveitarstjórnir eru nú þegar.

Ástand mála að þessu leyti, um aðskilnað löggjafar- og framkvæmdavalds, er hins vegar þannig að það að aðgreina á milli valdhafanna, Alþingis og Ríkisstjórnar, á þennan hátt, dugar skammt, vegna þess að við núverandi stjórnskipulag er megnið af raunverulegu valdi, bæði til framkvæmda og löggjafar, á hendi ráðuneytanna sjálfra, og þar af leiðandi á hendi framkvæmdavaldsins. Þess vegna er nauðsynlegt, samhliða því að kosið væri hvort í sínu lagi til Alþingis og Ríkisstjórnar, að skipta ráðuneytunum upp þannig að löggjafarhlutverkið færist alfarið yfir á verksvið Alþingis, á meðan framkvæmd laganna yrði undir stjórn ráðherra sem fyrr.

Á fyrri hluta 20. aldar var aðgreining þessara stjórnvalda mikið meiri en hún er nú. Þá voru ráðuneyti lítil, og sáu að mestu leyti um framkvæmd þeirra laga sem Alþingi setti. Með tímanum hafa hinsvegar ráðuneytin eflst til mikilla muna, og nú er svo komið að Alþingi er í reynd einungis afgreiðslustofnun, með tillögurétti, fyrir flest þau lagafrumvörp sem þar eru samþykkt. Ráðuneytin undirbúa lagasetninguna að mestu leyti, og þar sem sérfræðiþekkingin í stjórnkerfinu er að mestu leyti innan ráðuneytanna hafa Alþingismenn í reynd afar takmarkaða möguleika á því að mynda sér sjálfstæða skoðun á þeim málum sem þeir eiga að taka ákvörðun um fyrir hönd þjóðarinnar.

Ástandið hér á landi er hins vegar á engann hátt einstakt, því þróunin hefur orðið svipuð á öllum Vesturlöndum undanfarna öld. Í Bandaríkjunum, sem sumum finnst til fyrirmyndar um aðgreiningu framkvæmda- og löggjafarvalds, er það samt forsetinn sem stofnar til flestra mikilvægra mála. Hann lítur ekki á hlutverk sitt að framfylgja þeim lögum sem búið er að samþykkja sem best, heldur mun frekar að hann eigi að hafa frumkvæði að því að knýja fram breytingar á þeim. Vegna þessa verða völd forseta, og framkvæmdavaldsins gífurlega mikil í Bandaríkjunum þegar sami flokkur stjórnar á báðum stöðum. Þetta ástand er einnig áberandi í því að þegar sitt hvor flokkurinn stýrir þingum og framkvæmdavaldinu, eins og á við núna, felast völd þingsins í nokkurskonar andófsstarfsemi gegn stefnu forsetans. Þingið getur í reynd ekki rekið sjálfstæða stefnu, það myndi einungis þýða að forsetinn beitti neitunarvaldi á lögin, heldur verður að semja við forsetann um lagasetninguna.

Af þessum sökum er ljóst að ef mönnum er alvara að aðskilja löggjafar- og framkvæmdavaldið á Íslandi, þá er nauðsynlegt að sá aðskilnaður eigi sér stað þar sem völdin liggja í raun og veru, innan ráðuneytanna. Það þyrfti sem sagt að skipta ráðuneytunum upp, ekki ósvipað og þegar er búið að gera í uppskiptingu sýslumannsembætta í rannsóknar- og ákæruvald. Þær stoðir núverandi ráðuneyta sem hafa það hlutverk að fara yfir núverandi löggjöf og undirbúa breytingar á henni myndu þá verða að sérstofnunum, löggjafarráðuneytum, sem heyrðu beint undir Alþingi og væru á forræði þeirra þingnefnda sem bæru ábyrgð á viðkomandi ráðuneytum. Þær deildir sem hafa með framkvæmd laganna að gera yrðu þá að sérstofnunum sem sinntu því starfi einvörðungu, og hefðu því í framhaldinu ekkert með löggjöf að gera. Handhafar framkvæmdavalds, sem að mínu mati væri fjölskipuð kosin Ríkisstjórn, myndu þá stýra þessum framkvæmdaráðuneytum. Markmið þeirra væri þá, eins og á við um sveitarstjórnir í núverandi skipulagi, að útfæra lögin og framkvæma þau sem best. Ef framkvæmdavaldið kæmi með tillögur um úrbætur á lögunum, þá gæti það, eins og sveitarstjórnir gera nú, komið ábendingum til löggjafarráðuneytanna.

Það væri óskandi að Stjórnlagaþingið ætti þess kost að búa þannig um hnútana að í raun og veru, ólíkt því sem reynslan er, verði rækilega greint á milli löggjafar- og framkvæmdavalds. Það er erfitt að greina hverngið þetta gæti átt sér stað án þess að ráðuneytisstiginu verði skipt upp í löggjafarráðuneyti og framkvæmdaráðuneyt. Allar aðrar hugmyndir fælu þessvegna einungis í sér yfirborðsbreytingu, þar sem framkvæmdavaldið, Ríkisstjórn, bæri áfram ægishjálm yfir löggjafarvaldinu, Alþingi, eins og nú. Þótt ráðherrar sætu ekki á Alþingi og ríkistjórnin yrði kosin beinni kosningu, þá breytir það engu ef ekki verður tryggt að lögjafarvaldið, sem nú er innan ráðuneytanna, verði fært til Alþingis.

]]> Að ramma inn tómt - Ransu tag:fugl.is,2010:/listbloggarar/ransu//27.197 2010-10-24T14:00:42Z 2010-11-09T14:14:21Z Ransu

Þann 21. ágúst árið 1911 gekk maður að nafni Vincenzo Peruggia inn í Louvre safnið í París skömmu fyrir lokun þess, stakk mynd Leonardos da Vincis af Mónu Lísu undir frakkann sinn og gekk með hana út.  Þjófnaðurinn varð starfsmönnum safnsins ekki ljós fyrr en degi síðar þegar franski listmálarinn Louis Béroud forvitnaðist um það hvers vegna verkið væri ekki á sínum stað.  Lögreglan var strax kölluð til en þjófurinn var þá löngu horfinn af franskri jörð.

 

Næstu daga eftir að lýst hafði verið eftir verkinu gerðist dálítið furðulegt.  Aðsóknin í Louvre jókst til muna og á vikunum sem liðu heimsóttu þúsundir manna safnið til þess eins að sjá tóman vegginn þar sem málverkið hafði áður hangið.  Fjarvera myndarinnar reyndist vekja meiri áhuga en myndin sjálf. 

 

Tóm list er jafnan sett í samhengi við list sem vill hverfa frá ímyndinni þröngva sér sjálfri í „ekkert".  Hins vegar hylur ímynd alltaf tóm og við höfum djúpstæða þörf fyrir að vilja sjá það sem er okkur hulið.  Einhvern veginn þannig útskýrir allavega breski sálfræðingurinn Darian Leader ástæðuna fyrir aukinni aðsókn á Louvre eftir hvarf Monu Lisu.  Og samkvæmt Leader þá kann listin að þjóna þeim þörfum okkar. 

 

Hugmyndir Leaders um list og tóm eiga ýmislegt sammerkt með kenningum eldri kollega hans Jacques Lacan. Þeirra sýn á tómið er sálfræðilegs eðlis og beinist að tóminu sem er til þess að; „holdgera það sem við erum aðskilin frá, það sem við höfum glatað  á leið okkar gegnum bernskuna",  sem verður þannig; „rými fyrir þarfir okkar".

 

Bandaríski gagnrýnandinn Lucy R. Lippard hefur aðra sýn á tómið í listum og segir:

 

Reynslan af því að horfa á og skynja „tóman" eða „litlausan" flöt fer fram gegnum leiða. Áhorfandanum kann að þykja verkið dauft; en óvænt brýst hann svo út um hina hlið leiðans og inn á svið sem kalla má íhugun eða einfaldlega „estetíska" ánægju, og verkið fer að verða áhugavert.

 

Þessi sýn Lippards segir okkur að í gegnum íhugun (eða hugleiðslu) og „estetík" umbreytist leiði í eitthvað áhugavert.  Það þýðir ekki að mynd tómsins breytist því það hefur enga eiginlega mynd, heldur er það áhorf okkar sem aðlagast og samsamar sig því sem er tómt.  Eins og ég skil Lippard þá tæmumst við með því að horfa á tómt.  Það eru þá andlegar þarfir okkar sem draga okkur að tómu á meðan Lacan og Leader eru að tala um sálrænar þarfir og að við vörpum ímyndum okkar í eða á tómt.

 

Tómt er fyrir hið sjónræna það sama og þögn er fyrir hið hljóðræna.  John Cage er tónskáld sem hvað frægastur er fyrir að leggja áherslu á þagnir og gekk hann hvað lengst í þeim efnum í verkinu 4,33.  Verkið byggist í megin dráttum á því að flytjandinn situr fyrir framan flygil í 4 mínútur og 33 sekúndur.  Hlustandinn hefur um þrennt að velja.  Að láta sér leiðast, gefa sig þögninni á vald eða hlusta á hljóðin sem kunna að heyrast í umhverfinu. 

Cage var innblásinn af málverkum vinar síns Robert Rauschenbergs þegar hann samdi 4,33, en Rauschenberg hafði verið að mála tómar hvítar myndir.  Árið 1953, ári eftir að Cage frumflutti 4,33,  fór Rauschenberg að kanna aðrar leiðir að tómum fleti og strokaði út teikningu eftir Willem de Kooning.  Hann sýndi afraksturinn undir titlinum Útstrokuð de Kooning teikning.  Segja má að Robert Rauschenberg hafi þar með farið í hlutverk Vincenzo Peruggia og rænt áhorfandann myndinni, því svipað gerðist með teikningu de Koonings og hafði áður gerst með málverk da Vincis.  Fjarvera myndarinnar vakti svo mikinn áhuga að Útstrokuð de Kooning teikning stendur eftir sem frægasta teikning Willem de Koonings.

 

Þögn á milli tóna í tónverki er ekki síður mikilvæg og tónarnir sjálfir.  Án þagna myndu tónarnir renna saman í einn graut.   Þegar Vladimir Ashkenazy spilar Tunglskinssónötu  Beethovens gefur hann þögninni á vissum köflum örlítið lengri tíma en oftast er gert áður en hann slær nótuna.  Þannig álítur hann að Beethoven hafi viljað að verkið væri spilað og það gerbreytir laginu.  Hlutverk þagnarinnar verður eitthvað svo greinileg þegar maður hefur samanburðinn og manni verður ljóst hvernig þagnirnar ramma inn tónana eða, ef við viljum fremur horfa á málið frá öðru sjónarhorni, hvernig tónarnir ramma inn þagnirnar.

Í málverki hefur ramminn þá stöðu að vera hvorki hluti af myndinni né heldur aðskilinn frá henni.  Þessi staða rammans varð til þess að franski heimspekingurinn Jacques Derrida fór að horfa út fyrir myndina og á rammann þegar hann velti fyrir sér gildi málverksins.  Hann komst að þeirri niðurstöðu að við skilgreinum ekki málverk út frá myndinni heldur út frá rammanum sem afmarkar málverkið.   Derrida var auðvitað að vísa til huglægs ramma sem samanstendur af t.d. nafni listamannsins sem málar málverkið, safninu eða galleríinu sem sýnir málverkið, verðgildi málverksins, sögu málverksins, umræðu og skrifum um málverkið og þar fram eftir götunum.

 

Þegar Vincenzo Peruggia gekk út um dyr Louvre safnsins tók hann eingöngu með sér myndina.  Hann skildi eftir allt það sem skilgreinir málverkið.  Þess vegna flykktist fólk í safnið, til þess að sjá það ramma inn tómt.

 

Jón B. K. Ransu

 

Texti í sýningarskrá Tómt, Jón B. K. Ransu, Listasafn Reykjanesbæjar, 2010.

 

___________________________

 

Heimildir

Derrida, Jacques: The Truth in Painting. G. Bennington og I. McLeod þýddu. University of Chicago Press, 1987.

Leader, Darian: Stealing the Mona lisa: What art stops us from seeing. Faber and Faber Limited, 2002.

Lippard, Lucy R.: „Changes: Essays in art criticism. E.P. Dutton & Co.,1971.

]]> Stjórnlagaþing og taktískar atkvæðagreiðslur - Hlynur Helgason tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.196 2010-10-19T10:00:02Z 2010-10-19T10:58:57Z Í grein sem Sverrir Jakobsson ritar í Fréttablaðið í dag hefur hann áhyggjur af því að við kosningar til Stjórnlagaþings komi vinsældir til með að ráða miklu. Annars vegar vegna þess að kjósendur eigi þess lítinn kost að kynna sér... Hlynur Helgason Í grein sem Sverrir Jakobsson ritar í Fréttablaðið í dag hefur hann áhyggjur af því að við kosningar til Stjórnlagaþings komi vinsældir til með að ráða miklu. Annars vegar vegna þess að kjósendur eigi þess lítinn kost að kynna sér minna þekkta frambjóðendur til þingsins, sem er sannarlega áhyggjuefni þegar um 500 eru í kjöri. Hins vegar telur Sverrir að aðferð við sætisúthlutun við kosningar til Stjórnlagaþings sé líkleg til að hvetja til „taktískra" kosninga vegna þess að fólk óttist að atkvæði þess hafi annars „ekkert vægi". Þessvegna, segir Sverrir, verði „freistandi fyrir kjósanda að setja þjóðkunnan einstakling í fyrsta eða annað sæti til að vera viss um að atkvæði sitt hafi vægi". Þótt vinsældarslagsíðan sem stefnir í sé áhyggjuefni, þá er hitt hinsvegar rangt hjá Sverri, að framkvæmd kosninganna sé líkleg til að skekkja niðurstöðuna umfram það. Aðferðin, yfirfæranlegt atkvæði (Single Transferable Vote) hefur einmitt ekki þennan ókost í för með sér.

Það eru til margar aðferðir við svonefnt „persónukjör" þar sem kjósendur eiga þess kost að forgangsraða þeim sem þeir vilja kjósa. Margar þessara aðferða eru gallaðar á þann hátt sem Sverrir lýsir. Það á hins vegar ekki við um þá aðferð sem notuð verður við kosningu til Stjórnlagaþings. Yfirfæranlegt atkvæði (Single Transferable Vote) er nefnilega með réttu sú aðferð við persónukjör þar sem kjósendur geta einmitt kosið eftir sinni sannfæringu í fullvissu um að hvernig sem þeir greiða atkvæði sitt kemur það ætíð til með að hafa fullt vægi. Þar sem þessi aðferð er nytt við kosningar er reyndin sú að allt að 97-8% atkvæða hafa fullt gildi við val á fulltrúum, ólíkt til dæmis listakosningum á Íslandi þar sem oft er svo að meira en tíundi hluti atkvæða hefur ekkert vægi við val á frambjóðendum.

Ástæða þessa mikla vægis yfirfæranlegs atkvæðis er sú að hvort sem valdir eru vinsælir eða óvinsælir frambjóðendur í fyrstu sætin hættir atkvæðið yfirleitt ekki að hafa áhrif fyrr en það hefur nýst að fullu. Það er grundvöllur yfirfærslunnar, atkvæðið heldur áfram að færast niður eftir forgangslista kjósandans þar til það hefur nýst að fullu.

Dæmi um kosningu „vinsælla" í fyrstu sætin

Ef við tökum sem dæmi kjósanda sem velur vinsæla aðila í fyrstu sætin þá sjáum við að þar getur atkvæðið haft veruleg áhrif talsvert niður forgangslista kjósandans. Gefum okkur að kjósandi hafi valið fulltrúa A, B og C í fyrstu þrjár línurnar, og síðan minna vinsæla fulltrúa M og N í fjórðu og fimmtu. Segjum svo að sérhver af A, B og C fái í kosningunni fimmfalt fleiri atkvæði en þarf til að ná kjöri. Þá fer svo með atkvæði þessa kjósanda að A fær 1/5 af atkvæði hans, eða nóg til að ná kjöri. 80% atkvæðisins færist síðan yfir á frambjóðanda B. Ef hann hefur einnig, þegar hér er komið, hlotið fimmfalt fleiri atkvæði en þarf, verður 1/5 þess sem eftir er af atkvæði kjósandans eftir hjá honum, eða 16% (1/5 af 80%). Þá eru eftir 64% af atkvæði þessa kjósanda, sem færist yfir á C. Ef C er einnig það vinsæll að hafa fengið fimmfalt fleiri atkvæði en þarf, þá verður eftir hjá honum 1/5 af því sem eftir er af atkvæði kjósandans, eða um 13% (1/5 af 64%). Þá verða eftir 51% af atkvæðinu, eða rúmlega helmingur, sem fer yfir á frambjóðanda M, þann sem var í fjórða sæti á lista kjósandans. Þegar hér er komið sögu hefur þessi kjósandi átt þátt í kjöri þriggja vinsælla aðila, en helmingur af atkvæði hans nýtist samt sem áður M. Ef við gefum okkur að M nái nú kjöri með rétt rúmlega þeim fjölda sem þarf, segjum með einungis um 10% umframatkvæði, þá nýtist megnið af 51% atkvæðinu hjá M, og einungis 1/11 hluti verður til skiptanna, eða um 5% af öllu atkvæðinu. Þessi atkvæðahluti fer þá yfir á N og nýtist honum í átt að kjöri.

Af ofangreindu dæmi má sjá að atkvæði kjósanda sem velur vinsæla frambjóðendur í fyrstu kosti nýtist fyrst til að kjósa þá, en flyst síðan niður listann og á þátt í kjöri annarra sem eru minna vinsælir.

Dæmi um kosningu „óvinsælla"

Ef við skoðum nú dæmi, eins og Sverrir nefnir, um kjósanda sem velur frambjóðendur sem lítinn stuðning hafa í fyrstu sætin, þá sem einungis njóta stuðnings „fámenns hóps persónulegra kunningja". Sverrir ýjar að því að hætta sé á því að atkvæði slíks kjósanda, sem kýs á þennan hátt samkvæmt sannfæringu sinni, hafi „ekki vægi" í kosningunni. Ímyndum okkur að þessi kjósandi sé sérlega aumingjavænn og velji óvinsæla frambjóðendur í fyrstu 10 sætin, frambjóðendur P, Q, R, S, T, U, V, X, Y og Z. Siðan ímyndum við okkur að hann velji M í ellefta sæti og N í það tólfta. Gefum okkur síðan að enginn af þessum, frá P til Z, fái næg atkvæði til að hljóta kjör. Það sem gerist við þetta, í yfirfæranlegu atkvæði, er að þessir aðilar detta allir út úr kosningunni, eins og þeir hefðu ekki verið í kjöri. Í þessu tilviki myndi atkvæði kjósandans ferðast niður listann, allt þar til það yrði til að styðja við kjör frambjóðanda. Þegar P til og með Z hafa verði felldir úr kjörinu vegna lítils stuðnings, þá endar atkvæði þessa kjósanda allt hjá M, sem er ellefti í röðinni. Þetta atkvæði verður því mikilvægur hluti í því að M er kosinn með 110% atkvæða. Við það nýtist 91% af atkvæði þessa kjósanda við að kjósa M, og restin, eða 9%, fer yfir til N. Algerlega andstætt við það sem Sverrir ýjar að, þá hefur atkvæði þessa kjósanda fullt vægi í kosningunni, þótt hann hafi einungis valið „vini og vandamenn" í fyrstu sætin.

Svo til öll atkvæði hafa vægi

Það eru þessar forsendur við yfirfæranlega atkvæðið, að það hættir í raun ekki að virka fyrr en það hefur haft eitthvað að segja, sem gerir það að verkum að þessi aðferð hentar hvað best í kosningum þar sem ætlast er til að kjósendur kjósi eftir sannfæringu sinni á milli einstaklinga. Í þessu kerfi er þessvegna, gagnstætt því sem Sverrir heldur fram, lítill hvati til að kjósa taktískt, vegna þess að kjósandi sem forgangsraðar fulltrúum af samviskusemi getur einmitt treyst því, óháð því hvaða aðferð hann notar við að velja sína fulltrúa í fyrstu sætin, að atkvæðið hafi sitt að segja í kosningunni. Og, gagnstætt því sem Sverrir heldur fram, þá getur skipt máli, eins og í dæmunum hér að ofan, hvernig kjósandinn raðar frambjóðendum neðar á lista sínum. Þegar hann velur vinsæla frambjóðendur þá nýtist stærri hluti atkvæðis hans neðar. Þegar hann velur óvinsæla kemur atkvæðið einnig til með að ferðast niður listann þar til það finnur fyrir frambjóðanda sem hefur í raun not fyrir atkvæðið.

Sem slík er þessi aðferð við persónukjör mikið betri við að túlka vilja kjósenda en flestar aðrar aðferðir. Hún hentar til dæmis mun betur en allar þær aðferðir sem notaðar hafa verið hingað til við prófkjör hér á landi. Þær aðferðir, þar sem atkvæðið dreifist, en færist ekki á milli, hvetja einmitt kjósendur til að kjósa taktískt, illskásta kostinn til að tryggja að atkvæðið hafi vægi. Það á ekki við um þá aðferð sem valið var að viðhafa við Stjórnlagaþing. Það er nauðsynlegt að minna á það og leiðrétta þessvegna þann misskilning sem kemur fram í máli Sverris. Hann er í raun að hræða fólk til að kjósa taktískt, einmitt þegar þess er alls ekki þörf.

En, eins og Sverrir nefnir, þá er það ekki endilega aðferðin við kosninguna sem kemur til með að skipta mestu máli þegar upp er staðið. Vitaskuld er hætta á því að þegar 500 eru í kjöri verði nálægð kjósenda afar lítil við frambjóðendurna og að þeir verði frekar fyrir valinu sem eru ekki endilega hæfastir á þetta þing, heldur eru einfaldlega þekktir fyrir annað. Það er annar handleggur, hvernig kjósandi getur í lýðræðiskerfi náð að kynnast frambjóðendum það vel að hann geti í raun kosið af ábyrgð. Þar eru stór kjördæmi, með miklum fjölda frambjóðenda, vondur kostur. Við það hverfur því miður nálægðin sem persónukjörinu er ætlað að stuðla að. Vonandi tekst þinginu að finna örugga leið til kosninga til þings og ríkisstjórnar í framtíðinni þar sem lýðræðisþátttaka almennings er sem best tryggð, óháð fjárhagslegum bakhjörlum frambjóðenda, eða hvað þeir eru virkir í samkvæmislífinu.

]]> Remix Móment 2009 í Sal Grafíkfélagsins - Erna G. S. tag:fugl.is,2010:/listbloggarar/erna_g_s//10.195 2010-10-12T08:48:40Z 2010-10-12T09:09:43Z Ég sýni málverk, ljósmyndir og innsetningu í sal grafíkfélags Íslands. Með sýningunni er ég að takast á við líðandi stund, þjóðfélagsástand og persónulegt líf. Hér heldur ég áfram tilraunum mínum með samþættingu ólíkra listmiðla og viðfangsefnis sem ég hef... Erna G.S. http://www.simnet.is/egs62

Ég sýni málverk, ljósmyndir og innsetningu í sal grafíkfélags Íslands. Með sýningunni er ég að takast á við líðandi stund, þjóðfélagsástand og persónulegt líf. Hér heldur ég áfram tilraunum mínum með samþættingu ólíkra listmiðla og viðfangsefnis sem ég hef verið að vinna að frá árinu 2004 þar sem andartakið er bæði vinnuferli verkanna og viðfangsefni.
Sjá frekari upplýsingar á heimasíðu grafíkfélagsins
http://www.islenskgrafik.is/index.php?lang=is


]]> Tónlistin og vandinn við hið ómetanlega - Hlynur Helgason tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.193 2010-10-09T15:34:04Z 2010-10-09T16:30:21Z Í sögu nútímans hafa tónlistarmenn oft þurft að berjast fyrir réttmætri hlutdeild í þeim tekjum sem tónlistin hefur átt þátt í að afla. Á undanförnum árum hefur þó færst í vöxt að tónlistarmenn hafa gert kröfur um skattlagningu ríkisins á... Hlynur Helgason Í sögu nútímans hafa tónlistarmenn oft þurft að berjast fyrir réttmætri hlutdeild í þeim tekjum sem tónlistin hefur átt þátt í að afla. Á undanförnum árum hefur þó færst í vöxt að tónlistarmenn hafa gert kröfur um skattlagningu ríkisins á ákveðin svið, og um að tekjur af þessum skatti renni beint til þeirra sem tekjur, sem dulinn styrkur. Þarna hefur orðið til eignatilfærsla þar sem réttmætið er byggt á órökréttum grunni. Þetta er jafnframt eitt einkenni um þann síaukna vanda sem hið ómetanlega veldur í óheftum markaðsbúskap.

Federico Hoffman spilar á gítar við opnun í Formosa galleríi í Buenos Aires. Ómetanleg upplifun í samfélagi við vini sína og áhorfendur.

Tónlistin hefur síðastliðna öld gengið í gegn um ótal tæknibreytingar sem valdið hafa miklum sveiflum í möguleikum listamanna til að geta sinnt list sinni. Á stundum hafa tæknibreytingarnar orðið til þess að auka möguleika manna á tekjum, og á því að geta á sjálfbæran hátt sinnt list sinni, en síðan hafa áföllin dunið yfir og kippt fótunum undan annars gróskumiklum tónlistariðnaði. Eins og um aðrar listgreinar, þá er gildi tónlistar í eðli sínu ómetanlegt - til að skapa tekjur getur hún ekki byggt á sjálfri sér, heldur hefur þurft að búa til allskonar viðskiptamódel í kring um tónlistina til að tryggja afkomu hennar. Segja má að tónlistin sé í eðli sínu hvað hreinust í ómetanleik sínum, hún er tímabundin, óáþreifanleg - nautn hennar byggir eingöngu á því sem gerist meðan flutningurinn á sér stað.

Í sögulegu tilliti er það undantekning að tónlistarmenn hafa getað treyst á eigin framleiðslu til að tryggja afkomu sína. Fyrr á öldum voru þeir, eins og flestir listamenn, háðir því að höfðingjar hefðu mætur á list þeirra, og héldu þeim þar með uppi þannig að þeir gætu sinnt list sinni. Alþýðutónlistarmenn byggðu hins vegar á velvild hlustenda sinna, að fólk vildi láta eitthvað af hendi rakna fyrir að hlusta á þá, ekki ósvipað og búlgörsku tónlistarmennirnir sem spiluðu á torgum höfuðborgarsvæðisins fyrir nokkru. Á sama hátt hafa þeir sem stunda viðskipti oft ráðið til sín tónlistarmenn til að skapa stemmingu þannig að þeir gætu selt annan varning, eins og til dæmis áfengi. Einnig hafa formlegir tónleikar, eins og aðrir sviðsviðburðir, oft verið eftirsóttir og fólk viljað borga sig inn á slíka atburði til að njóta listarinnar. Allir þessir möguleikar eru enn fyrir hendi, og dygðu trúlega til að halda uppi jákvæðu tónlistarlífi ef ekkert annað kæmi til.

Á hinn bóginn þá er ljóst að tónlistarmenn almennt sætta sig ekki við þessar hefðbundnu leiðir, enda hefur tækni nútímans gert tónlistarmönnum mögulegt að framfleyta sér, á stundum, á annan hátt. Þannig hafa aðrir miðlar oft getað gefið tónlistarmönnum ágætis tekjur, og oft mikið meiri en ofangreindur hefðbundinn vettvangur getur skilað af sér. Allir þessir tæknimiðlar hafa hins vegar verið svikulir, og oftast einungis dugað í skamman tíma í senn. Þá hafa boðist nýir möguleikar, en oftar en ekki hefur reynst þörf á að verja eldri tekjumöguleika á meðan breytingar hafa átt sér stað. Stundum hefur slík vörn verið réttlát og skilað sér í endurskilgreiningu á höfundarrétti, þannig að tekjur frá þeim sem græddu á tónlistinni, en bjuggu hana ekki til, hafa skilað sér til höfundanna og flytjendanna sjálfra. Á öðrum tímum hefur einnig verði farið offari, og verið beitt óréttmætum aðferðum til að tryggja hag tónlistarinnar, eða eigum við ef til frekar að segja tónlistariðnaðarins.

Ég ætla að leyfa mér að rekja þessa þróun á undanförnum rúmum hundrað árum, áður en ég fjalla nánar um stöðuna sem nú er upp komin, og sem ógnar, enn einu sinni, öryggi tónlistarinnar. Staða sem er einungis ein birtingarmyndin enn á þeim vanda sem snýr að hinu ómetanlega.

Möguleikar og vandmál fjöloföldunar á tónlist

Fyrsti fjölföldunarmiðillinn sem nýttist tónskáldum til tekjuöflunar var prentmiðillinn. Með tilkomu hans áttu vinsæl tónskáld þess kost að þurfa ekki að treysta í eins miklum mæli á höfðingsskapinn. Með því að prenta vinsæla tónlist og selja gátu tónskáld náð inn þó nokkrum tekjum. Þessi leið leiddi hinsvegar fyrsta vandann af sér, sem byggði á því að óprúttnir aðilar áttu það til að afrita tónverkin, prenta og selja nótur annarra án þess að tónskáldin sjálf fengju neinar tekjur af því. Þetta var í raun sami vandi og henti rithöfunda og grafíska listamenn. Það þurfti mikla baráttu til að leysa þennan vanda, en tókst þó að lokum að gera það á réttlátan máta, þannig að þeir sem höfðu hag af því að selja nótur annarra þurftu að deila tekjum sínum með höfundi. Þetta var leysanlegt vandamál, þar sem að hluti af tekjum annarra af því ómetanlega skiluðu sér til höfundanna. Þetta var góð lausn, sem tryggði hag seljendanna og dreifingu tónlistarinnar, en hvatti einnig til útgáfu nótna í auknum mæli.

Næsta tæknin sem skók tónlistina var óneitanlega upptökutæknin. Þessi tækni gerði það að verkum að hægt var að dreifa tónlist mikið víðar en áður, nú þurfti fólk ekki lengur að treysta á annaðhvort eigin flutning, eða á að ráða tónlistarmenn til flutnings tónlistar ef það vildi njóta hennar. Þetta var hættuleg nýjung, svona fyrst á litið. Ef fólk átti þess kost að hlýða oft og mörgum sinnum á gæðaflutning tónlistar, en þurfti bara einu sinni að greiða fyrir hljómhólkinn eða hljómplötuna, þá var hætta á því að eftirspurn eftir lifandi flutningi tónlistar minnkaði stórum. Sem betur fer fór ekki svo, heldur leiddi hin nýja tækni til þess með tímanum að áhugi manna á því að hlýða á tónlist jókst til mikilla muna. Enn hafði fólk áhuga á að hlýða á lifandi flutning, en auk þess var fólk tilbúið til að kaupa upptökur og safna þeim. Einfalt var að yfirfæra reglurnar um prentunina yfir á upptökurnar, og ná þannig inn tekjum á réttlátan máta frá þeim sem hlaut hagnað af því að selja upptökurnar.

En nú fóru málin að flækjast, og næsta tæknibylting reyndist ekki eins einföld að leysa. Niðurstaðan var sú að sumpart fundu menn réttlátar lausnir við vandanum, en því miður varð raunin sú á sumum stöðum að lausnirnar urðu óréttlátar að miklu leyti.

Kostir og gallar óefnislegrar dreifingar tónlistar

Þegar útvarpið kom til var ljóst að umhverfi tónlistarmanna breyttist mikið. Nú gat allur almenningur hlustað á tónlistina af einungis einu eintaki. Sem betur fer hafði þetta þegar fram liðu stundir ekki slæm áhrif á hag manna af hljómplötusölu. Fólk vildi hlusta á uppáhaldstónlistina þegar því sýndist, án þess að þurfa að treysta á dagskrá útvarpsins. Þessvegna jókst plötusala frekar en hitt eftir að útvarpið var orðið almenningsmiðill. Þó var ljóst að útvarpsstöðvar, eins og tónleikasalaeigendur, fengju tekjur af því að spila tónlistina. Vinsælar stöðvar seldu auglýsingar sem var tekjuöflun sem byggði óbeint á tónlistarflutningnum. Tónlistariðnaðinum tókst að semja um réttmætan hlut í þessum tekjum útvarpsstöðvanna til handa aðilum sínum, það sem á Íslandi eru kölluð STEF-gjöld.

Því miður áttu tónlistarmenn á Íslandi eftir að ganga lengra í þessum málum. Að lokum náðu þeir fram lagabreytingum sem segja má að hafi verið fyrsta stigið í að sækja tekjur vegna tónlistar á óréttmætan hátt. Fram að þessu, eins og ég hef rakið, byggðu kröfur tónlistariðnaðarins um greiðslur á því að hljóta hluta af þeim tekjum sem seljendur eða flytjendur hlutu og ljóst var að var að meira eða minna leyti vegna tónlistarinnar. Þegar tónlistariðnaðurinn fékk því framgengt að fjölmargir aðilar sem ekki byggðu á tónlistarflutningi um tekjur sínar, heldur vildu einungis eins og allur almenningur geta hlustað á tónlist í vinnunni, urðu að greiða skatt til tónlistarmanna, þá varð fyrsta óréttmæta gjaldtakan til. Það er ansi langt gengið ef menn vilja halda því fram að hárskerar eða klæðskerar eða matvörukaupmenn eða leigubílstjórar hljóti að einhverju marki auknar tekjur við það að hafa útvarpið í gangi. Tekjur þeirra byggja á allt annarri þjónustu sem þeir veita. Þegar þeir hafa útvarpið í gangi spila þeir, eins og almenningur, dagskrá stöðvanna, auk allra auglýsinga, sem aðrir, og þar á meðal tónlistarmenn, hljóta sannarlega tekjur af. Þegar þessir aðilar voru krafðir um gjald voru í fyrsta sinni rofin tengsl réttmætra tekna flytjenda og seljanda við gjaldtökuna. Þarna var í raun bæði verið að rukka útvarpsstöðvarnar og þann sem setti útvarpið í gang um sama hlutinn, tvisvar, en einungis útvarpsstöðvarnar fengu tekjurnar.

Þróun óréttmætrar skattlagningar á vegum tónlistariðnarinns

Á síðari árum má segja að vandi tónlistarinnar og tónlistariðnaðarins við að tryggja hag sinn og tekjur hafi aukist til mikilla muna. Þessvegna hafa kröfur um óréttmæta skattlagningu oft fengið hljómgrunn. Fyrst er að telja sérstaka tolla sem lagðir voru á upptökutæki. Hér var því slegið fram að til að vernda tónlistarmenn og tónlistariðnaðinn þyrfti að skattleggja upptökubúnað sem almenningur keypti sér umfram önnur tæki, einungis vegna þess hægt var að þennan búnað til að taka hágæðaafrit af tónlist. Það sama átti við um geisladiska, þeir voru allir skattlagðir vegna þessa möguleika. Nú er lagt til að skattur verði lagður á allar nettengingar, vegna þess að það er hægt að nota þær til að brjóta höfundarréttarlög.

Það er þetta sem er núverandi vandi þessarar greinar, og tengist því að tekjuöflun til ómetanlegrar listar er aldrei trygg, og getur aldrei verið stöðug. Efni sem er huglægt og gert til unaðar, getur virkað eins og iðnaðarvara tímabundið, en eins og dæmin sýna þá þarf ætíð að treysta á aðra þætti en markaðinn til að viðhalda greininni. Í öllum þessum dæmum, skattlagningu upptökutækja, skattlagningu útvarpseigenda, skattlagningu geisladiska, og í hugmyndum um skattlagningu nettenginga, er í raun verið að láta eins og þar sé um að ræða réttmæta kröfu um þátttöku í tekjum án þess þó að þeir sem eiga að greiða hafi tekjur af því sem verið er að skattleggja. Í raun felst í öllum þessum aðgerðum krafa um styrk til að halda uppi tónlistarsköpun.

Þegar þessi gjöld eru lögð á, þá er reynt að blanda saman óskyldum atriðum. Annarsvegar er sérstök skattlagning ríkisins á ákveðna tækni; Hinsvegar er um að ræða styrk ríkisins til tónlistar. Með því að tengja þessi ólíku atriði er reynt að fela styrkinn og láta eins og hann sé réttlátar tekjur tónlistarmanna fyrir höfundarrétt sinn. Gallinn er bara sá að í þessum dæmum um gjaldtöku í samtímanum er sú að þeir sem eiga að greiða - fyrir útvarpið sitt, fyrir diskana sína, fyrir upptökutækin sín eða fyrir nettenginguna - hafa ekki neinar sannanlegar tekjur af atferli sínu. Stór hluti þessara aðila nýtir ekki búnaðinn til að sækja sér höfundarvarið efni. Þeir sem gera það - vitandi að það er ólöglegt - eru samt ekki að hafa neinar tekjur af atferli sínu. Það sem þeir gera er að njóta þessar ómetanlegu listar, eitthvað sem aldrei er, sem betur fer, hægt að færa til tekna.

Gjöld þessi, sem lögð eru á tengingarnar og búnaðinn, tengjast þannig ekki réttmætt neinni kröfu listamanna á viðkomandi aðila. Þessi gjöld eru í raun skattlagning ríkisins á ákveðna vöru, á ákveðinn búnað. Það er ekkert óeðlilegt við það. Ríkið hefur fullt leyfi til að stofna til skattheimtu. Þegar lögð eru gjöld á þennan búnað þá er það því í raun skattur sem tengist ekkert höfundarétti. Það er heldur ekkert óeðlilegt við það að ríkið styðji við tónlistarmenn eða tónlistariðnaðinn. Í raun væri eðlilegt að almenningur þyrfti að styðja við tónlistarsköpun, og í raun sýnir sagan að tónlist sem sjálfbær iðnaður er undantekning, heppni sem átti sér stað á vissu tímabili í kring um miðja 20. öld. Ríkinu, almenningi, ber að styðja tónlistarmenn, eins og aðra listamenn, í vandkvæðum sínum þegar tekjumöguleikar þeirra hafa rýrnað eins og dæmin sanna.

Það er hinsvegar rökleysa að telja að tónlistarmenn eigi einhverja eignarréttarvarða kröfu á fólk sem á útvarp, á fólk sem kaupir upptökutæki, á fólk sem brennir gögn á diska í tölvunni sinni, eða á fólk sem er á Facebook á netinu. Þeir tilburðir að reyna að tengja skattlagninguna og styrkina beint eru rökleysa frá grunni. Þessi rökleysa er í besta falli óréttlát, en getur, þegar málið snýr að samskiptatækjum, haft þá óheppilegu aukaverkun að skerða samskipta- og tjáningarfrelsi fólks, nokkuð sem er hættulegt þegar verið er að reyna að styrkja veika innviði lýðræðis.

]]> Vandinn við hið ómetanlega - Hlynur Helgason tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.192 2010-10-07T19:35:34Z 2010-10-07T19:52:17Z Í Fréttablaðinu í dag lýsir Knútur Bruun lögfræðingur Myndstefs því áliti sínu að Ólafur Elíasson, við gerð ljósmyndaverks sínu um jeppa í ám, sé „nú farinn að nálgast það ansi mikið að taka höfundarverk annarra; þessara ljósmyndara. Það er alveg... Hlynur Helgason Í Fréttablaðinu í dag lýsir Knútur Bruun lögfræðingur Myndstefs því áliti sínu að Ólafur Elíasson, við gerð ljósmyndaverks sínu um jeppa í ám, sé „nú farinn að nálgast það ansi mikið að taka höfundarverk annarra; þessara ljósmyndara. Það er alveg á mörkunum að það sé hægt að gera það án þess að á leyfi". Síðar í blaðinu kemur fram að Ásbjörn Óttarsson þingmaður Sjálfstæðisflokks hafi gagnrýnt listamannalaun í umræðu á Alþingi : „Af hverju geta þessi listamenn ekki farið að vinna og komið sér í eðlilega vinnu eins og allt venjulegt fólk?" Það er svo sem ekki augljóst hvað þessar fréttir eiga sameiginlegt, nema auðvitað að þær fjalla báðar um listir og listamenn. Þó er svo að báðar byggja þær á sömu forsendum, eða fordómum - því að sá jarðvegur sem þær eru sprottnar úr byggir á sífellt meiri erfiðleikum í samfélagi voru við það hvernig eigi að bregðast við því ómetanlega.

Frá sýningu á verkum Errós sem nú stendur yfir í Hafnarhúsinu. Þegar verkin voru gerð, un 1959, hafa þau varla þótt pappírsins virði. Nú, án þess að þau hafi nokkurn tíma verið seld, taljast þau ómetanleg fyrir íslenskan almenning að njóta.

Þegar lögfræðingur Myndstefs, sem eru samtök sem eiga að gæta réttinda myndhöfunda, segir það á mörkunum að listamaður, myndhöfundur, geti tekið höfundarverk annarra án leyfis, þá erum við einmitt að kljást við kjarnann í þessu vandamáli. Knútur, sem hefur um áratugi fjallað um réttindi listamanna, getur ekki á afgerandi hátt skorið úr um hvort Ólafur hefði þurft að biðja um leyfi eða ekki. Hvernig stendur á því, þar sem réttindi og höfundarréttur listamanna eru tryggð með lögum, lögum sem Knútur hefur sótt stíft að sé fylgt í gegn um árin?

Skýringin á því liggur í hinu ómetanlega.> Franski heimspekingurinn Jean-Luc Nancy telur að í hagkerfishugsun samtímans, þar sem auðhyggja er óneitanlega ráðandi hugmyndafræði, sé mönnum í auknum mæli erfiðara um vik þegar við þeim blasa auðæfi sem eru ómetanleg. Skoðun Nancy er sú að viðamikill og mikilvægur hluti mannlegs lífs felist í því sem ekki er hægt að leggja mælikvarða á, því sem er ómetanlegt. Á meðal þess sem það á við telur Nancy meðal annars vera ást, list og hugsun. Hér sé um þætti sem gefa lífinu gildi, en ekki sé hægt að meta hvert það gildi er í raun. Auðhyggjan,\ eða kapítalisminn, knúin rökhyggju, hneigist á hinn bóginn til að reyna að fella allt mannlegt líf og breytni undir sama mælikvarðann - peninga. Peningar eru sá mælikvarði sem tilraun er gerð til að fella allt mannlegt undir, í ljósi hagkvæmni og skipulags. Menn reyna eins og þeir geta að fella fleira og fleira undir þennan mælikvarða, alveg óháð því hvort það sé annaðhvort mögulegt eða æskilegt.

Því er ekki að neita að peningar eru öflugt og hagnýtt tæki, og að notkun þeirra auðveldar margvíslegar tegundir mannlegra samskipta. Á hinn bóginn er þó nauðsynlegt að líta til þess að allt verður ekki undir sama mælikvarðann fært, og að það sem við teljum oft það mikilvægasta í lífinu er iðulega það bæði þrátt fyrir, ef ekki beinlínis vegna þess að það fellur ekki undir mælikvarða fjármagnsins. Hér erum við að ræða um andlegt ríkidæmi eða verðmæti, ást, list og hugsun. Það er ekki nóg með að þessi verðmæti séu ómetanleg, heldur er það svo að þegar litið er fram hjá því þá veldur það vandræðum í annars góðri og skipulegri framkvæmd auðvaldskerfisins. Það að auðvaldið sættir sig ekki við að allt er ekki hægt að setja undir sama hatt hefur í gegn um tíðina valdið hvað mestum vandræðum innan þess kerfis. Það er vegna þessa, meðal annars, sem að smásmugulegir listmunir geta, án sýnilegrar ástæðu, sveiflast gífurlega til í verði, jafnvel svo að ljósmynd sem fyrir örfáum árum þótti alls ekki merkileg að neinu leyti er allt í einu orðin meir en 150 milljóna króna virði. Það er ekki vegna þess að hún sé verðlaus. Það er vegna þess að í grunninn er verðmæti hennar ómetanlegt. Vegna þess getur það gerst að verð sem hún er seld á fjúki skyndilega upp úr öllu valdi.

Það að listin, eða að minnsta kosti sú list sem einhvers er virði, er í grunninn ómetanleg, hefur í auknum mæli skapað vandkvæði innan verðmætakerfisins sem í auknum mæli leitast við að meta allt á grundvelli peninga. Þetta hefur meðal annars lýst sér í því að verk sem í upphafi hafa verið verðlagðar á lágu verði, eða hafa þótt svo ómerkileg að engum datt í hug að kaupa þau, geta skyndilega vakið athygli, og í kjölfarið selst fyrir óskaplega háar upphæðir. Fyrr á tímum skeði það oft að snillingarnir sem gerðu þessi ómetanlegu listaverk lifðu áfram í fátækt á meðan þeir sem höfðu keypt þessi ómetanlegu verk fyrir lágar upphæðir hirtu afraksturinn af snilligáfu listamannanna. Það var af réttlætiskennd, þessvegna, sem löggjafinn setti lög til að tryggja snillingunum hluta í hagnaðinum sem hvenær sem er og skyndilega gat orðið til. Á því byggja höfundarlögin, að höfundar og ættingjar þeirra njóti þess í þeim örfáu tilvikum sem verk þeirra verðleggjast upp úr öllu valdi.

Það er þetta sem liggur að baki höfundarverndinni sem Knútur Bruun er að vinna að. En í því tilviki verður þó einnig ljós helsti agnúinn sem er á þessu kerfi : Það er nefnilega síður en svo auðvelt að meta hvenær eitthvað sem einhver gerir verður í raun að höfundarverki, hvað þá að meta hvenær höfundarverkið verður ómetanlegt. Það er nefnilega svo að oft á tíðum er ekki ýkja mikill munur á hlut sem verður til fyrir ætlan höfundar, eða sem verður til fyrir tilviljun, í öðru en listrænum tilgangi. Á sama hátt er í eðli sínu ómögulegt að búa til mælikvarða um snilligáfu, um það hvenær verk einhvers verður í raun og veru ómetanlegt - það gefur auga leið : ef hægt er að fella verkið undir einhverskonar mælikvarða, þá verður verkið ekki lengur ómetanlegt.

Til að auðvelda sér þetta - það að þurfa að meta ómetanleika hvers verks fyrir sig, án mælikvarða - þá hafa menn iðulega brugðið á það ráð að fella heilu greinarnar undir höfundarhugtakið, og þar með undir listhugtakið, óháð innihaldi. Þannig verða öll málverk í eðli sínu ómetanleg listaverk, og höfundarvarin. Að sami marki verða allar ljósmyndir taldar vera ómetanleg listaverk, og höfundarvarin að sama marki.

Þetta virkar einfalt, og skynsamlegt, þar til að jaðartilfellin hrannast upp og það að listamenn eru í eðli sínu öllum skilgreiningum og mælikvörðum andsnúnir - skiljanlega. Það er vegna þessa sem menn komast í bobba þegar venjuleg veggmálning, sem enginn taldi list, verður allt í einu ómetanlegt listaverk þegar Ívar Valgarðsson er búinn að rúlla gífurlega oft yfir sama flötinn og skera afraksturinn niður í kubba, kubba sem hljóta verðgildi sitt á handahófskenndan hátt eins og önnur listaverk. Það er einnig þess vegna þegar Knútur Bruun kemst í bobba þegar hann þarf allt í einu að verja ljósmynd sem svo augljóslega var víðsfjarri því að vera listaverk eða meðvituð listræn athöfn, sem einmitt höfundarverk. Í tilviki Ívars þá var það samhengið sem gerði málninguna að listaverki. Í tilviki Ólafs Elíassonar á það sama við um ljósmyndirnar. Þær voru einskis virði og víðsfjarri öllum hugmyndum um höfundarverk þar til þeir sem tóku þær sáu þær í verki Ólafs. Þegar ljósmyndirnar voru sýnilega orðnar ómetanlegar rak ljósmyndarann sem tók tækifærismyndina í rogastans, og taldi að ef til vill ætti hann rétt á að fá hlutdeild í ómetanlegu verðgildi verksins. Gallinn var bara sá að Ólafur hafði farið framhjá markaðnum með verðgildi verksins. Ólíkt öðrum verkum, sem eru seld fyrir handahófskennda upphæð, þá hafði Ólafur gefið verkið almenningi, án þess að nein tilraun hefði verið gerð til að búa til verðmiða á það. Þannig var verkið óneitanlega ómetanlegt án nokkurra tenginga við peningakerfið.

Og þar komum við að hinu málinu. Það er nefnilega menningarleg hefð fyrir því að stjórnvöld hér og þar og allsstaðar hafa haft talsverðan skilning á vandamálum sem tengjast því þegar reyna á að fella ómetanlega hluti undir jafngildisstefnu markaðarins. Vegna þessa hefur mörgum þótt æskilegt að losa listamenn og hugsuði (ég veit ekki með elskendur) undan þeirri áþján sem því fylgir að vera að markaðssetja það sem í grunninn er ekki markaðsvara. Fyrr á tímum var algengt að þjóðhöfðingjar, og aðrir höfðingjar, tækju listamenn og heimspekinga undir sinn verndarvæng og héldu þeim uppi þannig að þeir gætu áhyggjulausir sinnt list sinni eða hugsun, án þess að hafa áhyggjur af framfæri sínu. Þessir listamenn og hugsuðir gátu þá unnið verk sín af heilindum, og sannfæringu, í þágu heildarinnar. Mörg þeirra tónsmíða, málverka, bygginga og höggmynda sem unnar voru á þennan hátt voru því aldrei seldar. Þær féllu í hlut þeirra sem studdu listamennina, eða í hlut almennings sem gat notið þeirra, og urðu að lokum öllum til yndis - en það er það sem það ómetanlega er yfirleitt : fólki til yndis, ómetanlegs yndis.

Oftast voru það opinberir aðilar sem stóðu af slíkum höfðingsskap, þótt dæmin um einkaaðila hafi einnig verði fjölmörg. Besta dæmið um slíkt er vitaskuld þegar Theo Van Gogh keypti um árabil öll málverk Vincents bróður síns. Honum fannst nauðsynlegt að bróðir sinn gæti áhyggjulaus haldið áfram að gera ómetanleg listaverk og hélt honum þessvegna uppi. Til þess að særa hann ekki lét hann sem að verkin seldust á markaði, væru tæk markaðsvara, sem þau vitaskuld voru ekki. Vincent náði því að vinna ötullega að list sinni í skjóli bróður síns. Theo, hins vegar, átti eftir að uppskera ríkulega eftir að Vincent var allur, vegna þess að af einhverjum ástæðum kom að því að aðrir en hann báru skynbragð á hversu ómetanleg málverki voru og voru þessvegna tilbúnir til að greiða háar upphæðir til að fá að njóta þeirra.

Í lýðræðisríkjum nútímans hefur hlutverk prinsins eða konungsins, að styðja við sköpun þess ómetanlega, orðið í auknum mæli á könnu ríkisvaldsins, sem deilir fé úr sameiginlegum sjóðum til uppbyggingar samfélagsins. Hluti af þeirri uppbyggingu er að hlúa að listum og hugsun, því sem er ómetanlegt, að gera listamönnum mögulegt að vinna að listsköpun sinni án þess að hafa áhyggjur af því hvort markaðurinn setji einhverja handahófskennda upphæð á verkin þannig að þeir geti framfleytt sér. Þegar menn gera ómetanlega hluti, eins og Van Gogh, þá er engan veginn hægt að treysta því að markaðsöflin nái að styðja við þá. Reynsla sögunnar sýnir það að auk markaðarins verður almenningur, ríkið, einnig að koma að málum og styðja við list og hugsun. Það er eina leiðin til að ástin fái blómstrað!

Það má því vera ljóst að þegar hið ómetanlega er til umfjöllunar, koma úrlausnarefnin nú sem fyrr til með að vera flókin og margbreytileg. Enn sem fyrr verður að meta gildi verka á forsendum hvers og eins, þar er ekki hægt að setja skýra mælikvarða, eins og hvort um ljósmynd eða málverk er að ræða. Að sama skapi verður samfélagið, ef það á að geta vaxið og dafnað á andlega sviðinu, einnig að halda áfram að hlúa að hinu ómetanlega og gefa fólki færi á því að skapa þannig hluti, listaverk og heimspekihugleiðingar. Það er eitthvað orðið skrýtið við samfélag sem telur bara vinnu sem snýr að því að framleiða söluvarning og að sýsla með peninga „eðlilega vinnu fyrir venjulegt fólk". Samfélag þar sem lífið er þess virði að lifa því verður einnig að gera ráð fyrri því að eðlilegt fólk hafi áhuga á því að vinna, eðlilega, við það að skapa ómetanleg gæði. Það er nefnilega oft ekki fyrr en löngu síðar að uppgötvast hvert af þessu eðlilega fólki reynist í raun vera þeirri gáfu gætt að búa til hluti sem reynast ír reynd algerlega ómetanlegir. Hvar værum við stödd ef Theo, í stað þess að styðja við bróður sinn, hefði þvingað hann til að fá sér „eðlilega vinnu eins og eðlilegt fólk"?

]]> Þrískiptur misskilningur og lýðræði - Hlynur Helgason tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.190 2010-09-08T13:11:31Z 2010-09-14T15:52:52Z Í umræðu undanfarið hefur mikið verið rætt um það hvort og hvernig lýðræði á Íslandi hefur brugðist. Þar hafa mætir menn, þar á meðal Alþingismenn, tekið þátt í umræðunni og fundið að ýmsum þáttum í íslenskri stjórnskipan í því... Hlynur Helgason Í umræðu undanfarið hefur mikið verið rætt um það hvort og hvernig lýðræði á Íslandi hefur brugðist. Þar hafa mætir menn, þar á meðal Alþingismenn, tekið þátt í umræðunni og fundið að ýmsum þáttum í íslenskri stjórnskipan í því samhengi. Sum atriðin, eins og þau er varða óskýrleika í stjórnarskrá, eru réttmæt, á meðan í umræðu um önnur gætir grundvallarmisskilnings á forsendum lýðræðisskipunar og framkvæmd þess. Helsti misskilningurinn á við um svonefnda þrískiptingu ríkisvaldsins, um aðskilnað löggjafarvalds, dómsvalds og framkvæmdavalds. Sá misskilningur byggir að hluta á sögulegum skýringum, þar sem menn taka til fyrirmyndar hugmyndir sem höfðu það að markmiði að vernda völd aðalsmanna og konungs. Að hluta til er skýringa einnig að finna í framkvæmd lýðræðis í sumum nágrannalanda okkar þar sem lýðræðisforsendur brestur að meira eða minna leyti þótt stjórnskipunin sé samt sem áður kennd við lýðræði.

Lýðræðishugmyndin

Í grunninn er frumforsenda lýðræðis afar einföld. Hún byggir á hugmyndum sem þróaðar voru í Grikklandi til forna, þar sem menn báru saman mismunandi aðferðir við stjórnum til að finna æskilegustu leiðina. Að mati gríska heimspekingsins Aristótelesar, sem var uppi í fjórðu öld fyrir Krist, voru tvær aðferðir skynsamlegastar til að stýra frjálsu fólki. Annars vegar lýðræði (demókratí), þar sem hver og einn borgari hafði fullveldisvöld, og hins vegar auðvald (óligarsí), þar sem fullveldið byggði í hlutfalli á auðæfum fólks. Í nútímanum á Vesturlöndum eru báðar þessar hugmyndir lífseigar. Segja má að lýðræðisreglan sé í grundvallaratriðum reglan við ríkis- og sveitarstjórnir, á meðan auðvaldsreglan sé meginreglan í stýringu fyrirtækja.

Að mati Aristótelesar var það staðreynd að enginn maður væri alvís eða algóður. Vegna þessa komst hann að þeirri niðurstöðu að í samfélagi frjálsra manna væri lýðræði besta leiðin til stjórnunar. Ef fáir einstaklingar stýrðu hefðu gallar þeirra og vanþekking, jafnvel þótt þeir væru betri og vitrari en aðrir menn, til með að hafa meiri áhrif en ef margir héldu um völdin. Að mati Aristótelesar var ávinningurinn í því að sameina kraftana, að gæði margra, þótt lítil væru hjá hverjum, eða gáfur margra, þótt litlar væru hjá hverjum, hefðu í raun gríðarleg samlegðaráhrif, þannig að í heildina skilaði fjölskipað vald betri niðurstöðu fyrir frjálsa menn en fáskipað, jafnvel þótt þeir fáu væru bæði betri, ríkari og vitrari. Það má segja að þessi röksemdafærsla Aristótelesar sé enn þann dag í dag fullkomlega góð og gild, og að það sé á slíkum rökum sem við byggjum þá trú okkar, hér á Vesturlöndum, að lýðræði sé besta leiðin til stýringar ríkis.

Grunnhugmyndin að baki lýðræðis er því sú að það er mikilvægt að margir séu um að taka ákvarðanirnar, að yfirvaldið sé skipað fjölda fólks. Vitaskuld er bein og stöðug þátttaka alls almennings í ákvarðanatöku ekki möguleg, þótt hún sé æskileg út frá forsendum lýðræðis. Þetta þýðir í reynd að það þarf að velja fulltrúa úr hópi almennings til að halda utan um völdin. Því fleiri sem þeir eru, því betra - þeim mun meira lýðræði. Ef fulltrúarnir sem halda utan um völdin eru of fáir, þá er hætt við að forsendur lýðræðis bregðist. Á Íslandi höfum við ákveðið að 63 sé hæfilegur fjöldi. Þetta eru mikið færri en í mörgum nágrannalöndum, sem er áhyggjuefni, en hins vegar má vera að vegna mannfæðar á Íslandi sé illgerlegt að hafa þá fleiri.

Hér á Íslandi höfum við valið þann kost að kjósa á skipulegan hátt fulltrúa okkar á Alþingi. Það er alls ekki óskynsamleg aðferð. Það er hinsvegar ekki endilega forsenda lýðræðis að þetta sé gert á þennan hátt. Aðrar aðferðir hafa sögulega verið notaðar í lýðræðisríkjum, og reynst vel. Það mætti til dæmis velja fólk til Alþingissetu af handahófi. Slík skipan væri verulega lýðræðisleg og trygging þess að þeir sem með valdið færu væru í raun þverskurður þjóðarinnar. En, hvernig sem menn ákveða að velja fulltrúa sína, þá er það mikilvægasta forsenda lýðræðisins að þessir fulltrúar stjórni í raun og veru þjóðfélaginu. Ef sú forsenda bregst, þá er ekki lengur um lýðræði að ræða, þótt menn kunni ef til vill að kalla kerfið því nafni.

Ranghugmyndir um þrískiptingu ríkisvaldsins

Í samtímanum eru uppi lífseigar hugmyndir um að lýðræði byggi á þrískiptingu ríkisvaldsins - í löggjafarvald, dómsvald og framkvæmdavald. Þessar hugmyndir eru að sumu leyti byggðar á hugmyndum Grikkja, en í grunninn má segja að um sé að ræða mistúlkun á hugmyndum franska stjórnspekingsins Montesque. Montesque ritaði um stjórnskipun um miðja 18. öld, og greindi kosti og galla einræðis og konungsveldis í samtíma sínum, auk þess að bera þessi kerfi saman við lýðræðiskerfi Rómverja og Grikkja. Hann taldi að lýðræði gæti einungis átt við í smáum borgríkjum, á meðan stórveldi gætu ekki náð að halda utan um völdin nema í einræðiskerfi. Hann taldi hins vegar skynsamlegast fyrir ríki Vesturlanda að taka upp konungsveldi að breskri fyrirmynd, með þremur valdastofnunum sem veittu hverri annarri aðhald. Þessar stofnanir voru þing, þar sem lýðræðisleg sjónarmið almennings ættu sér vettvang, lávarðadeild, þar sem hinir betri þegnar þjóðfélagsins gætu haft vit fyrir hinum, og konungur, sem með skipan ráðherra héldi utan um stjórnsýsluna. Það var í raun þetta sem Montesque átti við þegar hann talaði um þrískiptingu ríkisvaldsins.

Þegar fyrstu stóru lýðræðisríkin urðu til, eins og Bandaríki Norður-Ameríku, höfðu kenningar Montesque, illu heilli, mikil áhrif á skipan mála. Þessi ríki byggðu skipulag sitt því ekki á einungis á grunnhugmyndum um lýðræði, þótt þær væru mikilvægar, heldur á hugmyndum Montesque um skipan konungdæmisins. Hugmyndin um þrískipun valdsins á milli aðals, almennings og konungs, sem veittu hverri annarri aðhald, var umbreytt yfir í hugmynd um að þing, hæstiréttur og forseti væru sjálfstæðar valdastofnanir sem veittu hverri annarri aðhald. Í Bandaríkjunum kom forsetinn inn í stað konungs, með víðtækt vald til framkvæmda, til skipunar dómara, og með neitunarvald yfir ákvörðunum þingsins. Þótt þessar stofnanir eigi að heita aðgreindar, er það í reynd forsetinn sem hefur flesta þræði í hendi sér. Bandaríkjamenn tóku einnig upp tvískipt þing, í anda Montesques og breska kerfisins, með öldungadeild skipaðri fulltrúum fylkjanna, þar sem misvægi atkvæða einstaklinga er gríðarmikið, og fulltrúadeild þar sem almenningur á sér raunverulega fulltrúa. Þessi tvískipting þingsins tryggði enn frekar völd forseta, þar sem að mismunandi áherslur milli ólíkra þingdeilda skerða möguleika þess til beinna áhrifa. Í Bandaríkjunum er það því svo að fjölskipaða lýðræðið, þingið, sem í ljósi þess að þar eru fulltrúar almennings ætti að fara með völdin, er í reynd háð valdi forseta, eins manns, að meira eða minna leyti.

Tvöföld framkvæmd lýðræðis

Svo vikið sé á ný til Aristótelesar, þá er ljóst að helstu vandamálin við framkvæmd lýðræðis, þar sem valdið er í höndum frjálsra einstaklinga, eru að kerfið er í raun alltaf tvöfalt í eðli sínu. Annarsvegar er um að ræða það sem á grísku er kallað politeia, og snýr að því að skilgreina réttindi og skyldur borgaranna. Hinsvegar politeuma, um það hvernig stýring þessara réttinda og skyldna fer fram. Í okkar umræðu væri hægt að túlka þessi hugtök sem annarsvegar löggjafarvald (constitution) og hinsvegar framkvæmd laganna eða stjórn (government). Út frá lýðræðishugmyndinni er fullveldi borgaranna eitt og óskipt, og tekur bæði yfir það að setja reglurnar og að framkvæma þær. Sú hugmynd að valdinu skuli skipt upp í sjálfstæðar einingar byggir einungis á hagkvæmissjónarmiðum í flóknu samfélagi, ekki á lýðræðishugmyndinni. Það er ljóst að í fullkomnu lýðræði myndi þing borgaranna byrja á því að setja reglurnar og síðan fylgja þeim eftir. Í nútímanum yrði slíkt því miður ógerlegt.

Til þess að fylgja reglunum eftir er því nauðsynlegt að framselja vald þingsins til stofnana ríkisins. Þingið, sem eru fulltrúar borgaranna og því handhafar fullveldis í lýðræðisríki, sér um að dómarar séu skipaðir til að skera úr um þeim álitamálum sem upp kunna að koma í sambandi við framkvæmdir ríkisins, eða á milli einstakra borgara sem ekki ráða við að uppfylla sínar skyldur eða brjóta á frelsi annarra borgar. Þingið sér einnig um að skipa fulltrúa sína til að framfylgja því sem það hefur ákveðið. Á Íslandi hefur þingið oftast ákveðið að skipa yfirmenn yfirstofnana úr sínum hópi. Það skipar sína menn til að fylgja fyrirmælum sínum eftir. Þetta er hins vegar ekki nauðsynlegt út frá lýðræðishugmyndinni; Alþingi gæti allt eins ákveðið að skipa ráðherra úr hópi embættismanna. Einnig gæti Alþingi, ef það vildi, skipað nefndir úr sínum hópi til að stýra ráðuneytunum. Segja má að það að hafa einn ráðherra fyrir hvert valdsvið, sem er sú aðferð sem Alþingi nýtir til að framselja vald sitt, sé í raun arfleifð frá tímum konungs, enda var hugmyndin að baki ráðherra upphaflega sú að þeir væru ráðgjafar konungs. Núna skipar þingið hinsvegar ráðherra, sem eru tengiliðir þingsins við stofnanir þjóðfélagsins, en einnig hugsaðir sem ráðgjafar þingsins.

Aðgreining löggjafarvalds og framkvæmda þess, er því að talsverðu leyti nauðsyn í flóknu þjóðfélagi. Í núverandi kerfi á þessi yfirfærsla valda sér stað innan ráðuneyta eða á milli ráðuneyta og annarra stofnana. Löggjafarvaldið skipar fulltrúa sína sem yfirmenn ráðuneytanna, og tryggir sér þannig völd yfir þeim. Í ráðuneytum eflist sjálfstæði til framkvæmda síðan smátt og smátt, sumar deildir hafa einungis samband við ráðherra í gegn um milliliði, á meðan aðrar njóta mikils sjálfstæðis. Löggjafarvald og framkvæmdavald í lýðræðisríki á í raun að vera sami hluturinn, á hendi þings með fjölskipað umboð frá almenningi, en það er ljóst að við framkvæmd ákvarðana verður að framselja valdinu til stofnana ríkisins að talsverðu leyti. Það þarf þó alltaf í þessu samhengi að vera ljóst að þeir sem fara með framkvæmdina í lýðræðisríki hafa ekki bein völd, framkvæmdavald eða dómsvald mega í lýðræðisríki ekki að vera til í reynd sem sjálfstæður aðilar, heldur einungis sem framlenging fullveldisins, sem er í höndum þingsins.

Vandamál og kostir í stjórnskipan Íslands

Á stjórnskipan Íslands í nútímanum eru vissir gallar, sem eru í reynd leifar konungsskipulags, og geta grafið undan lýðræðinu. Þar ber fyrst að nefna sérkennileg völd forseta lýðveldisins og forsætisráðherra. Út frá lýðræðishugmyndinni er afar mikilvægt að allt fullveldið sé í höndum margra kjörinna fulltrúa, eða s.s. Alþingis. Vegna þessa er mikilvægt að einstakir embættismenn, hvort sem þeir eru kosnir eða ekki, geti aldrei haft völd yfir ákvörðunum sjálfs þingsins. Þegar forseti ákveður að túlka skyldur sínar þannig að hann hafi neitunarvald yfir ákvörðunum Alþingis, hversu vitrar eða góðar sem ákvarðanir hans eru, þá er hann að grafa undan lýðræðinu. Að sama skapi er óásættanlegt að forsætisráðherra, í samstarfi við forseta, skuli hafa vald til að rjúfa þjóðkjörið þing. Það er þingið sem á að geta sett bæði forseta og forsætisráðherra af, ekki öfugt. Það er forgangskrafa í lýðræðisríki að fjölskipað vald hafi ætíð yfir fáskipuðu valdi að segja. Á því byggja grunnhugmyndir þess.

Þessi vandamál, sem tengjast eldri ólýðræðislegum hugmyndum um stjórnskipan okkar, eru smávægileg í samanburði við ástandið í sumum nágrannaríkjum okkar. Í mörgum löndum hefur lýðræðishugmyndin verið fótum troðin þannig að einn aðili er kjörinn til að halda utan um meginþætti fullveldisins. Í þeim ríkjum eru forsendur raunverulegs lýðræðis í reynd ansi veikar. Hér á landi er valdið hinsvegar, fyrir utan örfáar óheppilegar undantekningar, í raun í höndum Alþingis. Á þeim forsendum er alls ekki um það að ræða að Alþingi krefjist sjálfstæðis frá ríkisstjórn. Ríkisstjórnin er í reynd einungis framlenging á völdum Alþingis, og þar með þjóðarinnar. Ástæða þess að ráðherrar ráða svo miklu á þingi, eins og sumir hafa kvartað yfir, er ekki sú að skorti á aðgreiningu framkvæmda og löggjafar, heldur sú að þingið skipar yfirleitt leiðtogana úr sínum hópi sem ráðherra. Það er ekki hægt að ætlast til að þeir hætti að hafa áhrif á þingi þótt þeir gegni einnig mikilvægum skyldum á vegum þess. Ef menn vilja taka upp annað fyrirkomulag á framkvæmd mála, til dæmis þá að þingið hætti að skipa ráðherra úr sínum röðum, þá er ákaflega mikilvægt, út frá forsendum lýðræðis, að Alþingi haldi fullum völdum yfir þeim aðilum sem kynnu að verða skipaðir eða kosnir til að stýra framkvæmdum. Það má alls ekki gerast að komið yrði á valdastofnun til hliðar við Alþingi, sem gæti haft eitthvert umboð yfir því. Ef sú yrði raunin væri hætt á að orðið lýðræði yrði einungis innantóm klisja hér á landi, eins og reyndin er í sumum nágrannaríkjanna.

Það er þó á þessu sviði sem umbóta er þörf. Að formi til eru ráðherrar undir Alþingi, til að framkvæma fjölskipað vald þess og ráðleggja því. Í reynd virðist ríkisstjórnin hins vegar öðlast sjálfstætt líf, og vera sett yfir Alþingi um leið og skipun hennar er lokið. Þannig verður til fáskipuð ríkisstjórn sem framfylgir stefnu sinni, trúlega vegna fordæmis frá öðrum þjóðum, eins og hún hafi með framkvæmdavaldið að gera. Hún skipar dómara og hún getur rofið þing. Þarna hafa því lýðræðisforsendur brostið í framkvæmdinni. Það er vegna þessa sem Alþingi, fjölskipað yfirvald ríkistjórnarinnar, kvartar yfir því að geta hvorki haft eftirlit með eða stjórn á framkvæmd ákvarðana sinna.

Mögulegar lausnir

Þó svo að vandamálin sem snúa að skipulagi stjórnkerfisins hér á landi séu lítil í samanburði við það sem gerist hjá öðrum þjóðum, þá er samt ljóst að framkvæmd lýðræðisins hér á landi er ekki á þann veg að ásættanlegt sé. Það er því nauðsynlegt að skýra bæði forsendurnar og framkvæmdina þannig að ábyrgð stjórnvalda og verkaskipting sé skýr. Þar þarf sem sagt að skýra mörkin á milli lagasetningar, sem Alþingi sér um, og framkvæmda, sem er á höndum einstaklinga í ríkisstjórn með óskýrt sögulegt konungbundið umboð og illa skilgreinda ábyrgð gagnvart Alþingi, sem þó ætti út frá lýðræðisforsendum að vera yfir þá sett. Ein leið til úrbóta, sem ég hef áður minnst á, er að reyna að skilja á milli löggjafar og framkvæmda, eftir því sem kostur er á. Þá yrði stjórnskipunarvaldið í höndum fjölskipaðs Alþingis, sem yrði þá út frá lýðræðisforsendum æðsta stjórnstigið. Næsta stjórnstig yrði síðan sjálf ríkisstjórnin, fjölskipuð eins og sveitarstjórnir, en þó með mun færri umbjóðendur en Alþingi. Ríkisstjórn yrði þannig á ábyrgð Alþingis, sem hefði eftirlitshlutverk með henni, en sjálfstæð að vissu marki, eins og stjórnir stærri sveitarfélaga. (Að ríkisstjórn væri sett undir Alþingi byggir á því að það stjórnvald sem er fjölskipaðra hefur sjálfkrafa meira lýðræðislegt umboð en stjórnvald skipað færri fulltrúum.) Dómara væri þá eðlilegt að Alþingi skipaði, en einnig væri möguleiki á að sérstök nefnd skipuð fulltrúum bæði Alþingis og ríkistjórnar sæi um það hlutverk. Með slíku fyrirkomulagi væri lýðræðisleg staða allra stjórnvalda bæði sterkari og skýrari, og til fyrirmyndar á meðal vestrænna ríkja.
]]>